Bài 1 · 4.29★★★Trang 67— Chứng minh hai mặt phẳng song song, mặt cắt là hình bình hành
Bài 4.29 (trang 67). Cho hình bình hành ABCD. Qua A, B, C, D lần lượt vẽ bốn đường thẳng a, b, c, d đôi một song song và không nằm trong mặt phẳng (ABCD). a) Chứng minh rằng hai mặt phẳng mp(a,b) và mp(c,d) song song với nhau. b) Chứng minh rằng hai mặt phẳng mp(a,d) và mp(b,c) song song với nhau. c) Một mặt phẳng cắt bốn đường thẳng a, b, c, d lần lượt tại A′, B′, C′, D′. Chứng minh rằng tứ giác A′B′C′D′ là hình bình hành.
Kiến thức cần nhớ
Hệ quả: nếu (α) chứa hai đường thẳng cắt nhau lần lượt song song với hai đường thẳng cắt nhau nằm trong (β) thì (α)∥(β).
Điều kiện song song: nếu (α) chứa hai đường thẳng cắt nhau a, b và a, b cùng song song với (β) thì (α)∥(β).
Cho hai mặt phẳng song song: nếu một mặt phẳng cắt mặt phẳng này thì cũng cắt mặt phẳng kia và hai giao tuyến song song với nhau.
Tứ giác có hai cặp cạnh đối song song, hoặc một cặp cạnh đối song song và bằng nhau, là hình bình hành.
🧠 Phân tích tư duy
mp(a,b) chứa hai đường cắt nhau tại A là a và AB; mp(c,d) chứa d và DC — hai cặp tương ứng song song. Câu c) là hệ quả của a), b): một mặt phẳng cắt hai mặt phẳng song song theo hai giao tuyến song song. Bẫy ở c): A′B′C′D′ không nhất thiết song song với ABCD, nên không thể lập luận qua hai đáy song song.
1Cách 1. Hai cặp đường thẳng cắt nhau tương ứng song song
Định hướng. a), b) dùng hệ quả; c) dùng giao tuyến với hai mặt phẳng song song.
a) a∩AB=A, a,AB⊂mp(a,b); d∩DC=D, d,DC⊂mp(c,d). a∥d, AB∥DC⇒mp(a,b)∥mp(c,d). b) a∥b, AD∥BC⇒mp(a,d)∥mp(b,c). c) (A′B′C′)∩mp(a,b)=A′B′, (A′B′C′)∩mp(c,d)=D′C′⇒A′B′∥D′C′. (A′B′C′)∩mp(a,d)=A′D′, (A′B′C′)∩mp(b,c)=B′C′⇒A′D′∥B′C′.
Vậy a) mp(a,b)∥mp(c,d); b) mp(a,d)∥mp(b,c); c) A′B′C′D′ có hai cặp cạnh đối song song nên là hình bình hành.
2Cách 2. Dùng điều kiện qua đường thẳng song song với mặt phẳng
Định hướng. Chứng minh a và AB cùng song song với mp(c,d).
a) a∥d⊂mp(c,d), a⊂mp(c,d)⇒a∥mp(c,d). AB∥DC⊂mp(c,d)⇒AB∥mp(c,d); a∩AB=A⇒mp(a,b)∥mp(c,d). b) a∥b, AD∥BC⇒a∥mp(b,c), AD∥mp(b,c)⇒mp(a,d)∥mp(b,c). c) A′B′, D′C′ đồng phẳng, nằm trong hai mặt phẳng không có điểm chung ⇒A′B′∥D′C′; tương tự A′D′∥B′C′.
Vậy các kết luận a), b), c) được chứng minh.
3Cách 3. Phản chứng cho a), b)
Định hướng. Giả sử mp(a,b) cắt mp(c,d) theo Δ.
a∥d⇒Δ∥a (hệ quả Bài 11; Δ=a vì a không cắt d). AB∥DC⇒Δ∥AB. ⇒a∥AB — vô lí vì a cắt AB tại A. Tương tự cho b); câu c) như Cách 1.
Vậy hai mặt phẳng trong a), b) song song và A′B′C′D′ là hình bình hành.
Nhận xét. Hệ quả thú vị: khi A′, B′, C′, D′ cùng phía với (ABCD) thì AA′+CC′=BB′+DD′ (tâm của A′B′C′D′ và tâm của ABCD nằm trên một đường thẳng song song với a).
⭐ Cách nên dùng khi đi thi.Cách 1 hay nhất: hai cặp tương ứng song song cho ngay a), b), còn c) chỉ là hai lần áp dụng tính chất giao tuyến.
Đáp số.a) mp(a,b)∥mp(c,d). b) mp(a,d)∥mp(b,c). c) A′B′∥D′C′, A′D′∥B′C′ nên A′B′C′D′ là hình bình hành.
Sai lầm thường gặp.Ở câu c) viết "A′B′∥AB vì (A′B′C′D′)∥(ABCD)" — sai: mặt phẳng cắt tuỳ ý, không nhất thiết song song với (ABCD).
🚀 Mở rộng.Nếu ABCD chỉ là hình thang (AB∥CD) thì A′B′C′D′ là hình gì? (Hình thang A′B′∥C′D′.)
Bài 2 · 4.30★★★Trang 67— Xác định giao tuyến của mặt phẳng song song với một mặt của tứ diện
Bài 4.30 (trang 67). Cho tứ diện ABCD và một điểm O nằm trong tam giác BCD. Gọi (P) là mặt phẳng qua O và song song với mặt phẳng (ABD). a) Xác định giao tuyến của mặt phẳng (P) và mặt phẳng (BCD). b) Xác định giao tuyến của mặt phẳng (P) và các mặt còn lại của tứ diện.
Kiến thức cần nhớ
Cho hai mặt phẳng song song: nếu một mặt phẳng cắt mặt phẳng này thì cũng cắt mặt phẳng kia và hai giao tuyến song song với nhau.
Định lí Thalès trong tam giác: đường thẳng song song với một cạnh cắt hai cạnh còn lại thì định ra những đoạn thẳng tương ứng tỉ lệ (và ngược lại).
Tính chất (Bài 12): nếu a∥(P) và mặt phẳng (Q) chứa a cắt (P) theo giao tuyến b thì b∥a.
🧠 Phân tích tư duy
(P)∥(ABD): mặt nào cắt (ABD) theo một cạnh thì cắt (P) theo đường song song với cạnh đó. (BCD)∩(ABD)=BD nên giao tuyến qua O song song với BD; tiếp tục từ các giao điểm vừa tìm được. Bẫy: quên rằng (P) không cắt mặt (ABD).
1Cách 1. Dựng lần lượt từng giao tuyến
Định hướng. Mỗi mặt của tứ diện cắt (ABD) theo một cạnh; giao tuyến với (P) song song với cạnh ấy.
a) (BCD)∩(ABD)=BD, O∈(P)∩(BCD)⇒(P)∩(BCD)=MN qua O, MN∥BD (M∈BC, N∈CD). b) (ABC)∩(ABD)=AB, M∈(P)∩(ABC)⇒(P)∩(ABC)=MP, MP∥AB (P∈AC). (ACD)∩(ABD)=AD⇒(P)∩(ACD)=NP, NP∥AD. (P)∥(ABD)⇒(P)∩(ABD)=∅.
Vậy a) giao tuyến là MN qua O, song song với BD; b) (P) cắt (ABC) theo MP∥AB, cắt (ACD) theo NP∥AD, không cắt (ABD); thiết diện là tam giác MNP.
2Cách 2. Dựng bằng tỉ số (Thalès)
Định hướng. Đặt k=CBCM; mọi giao điểm chia các cạnh xuất phát từ C cùng tỉ số k.
MN∥BD trong tam giác CBD: CBCM=CDCN=k. MP∥AB trong tam giác CBA: CACP=CBCM=k. CDCN=CACP=k⇒NP∥AD (Thalès đảo). MN=k⋅BD, MP=k⋅AB, NP=k⋅AD.
Vậy các giao tuyến là MN, MP, NP với M, N, P chia CB, CD, CA cùng tỉ số; tam giác MNP có ba cạnh song song với ba cạnh tam giác ABD.
3Cách 3. Qua các đường thẳng song song với (P)
Định hướng.BD, AB, AD nằm trong (ABD) nên đều song song với (P); dùng tính chất Bài 12.
Nhận xét. Mặt phẳng song song với một mặt của tứ diện cắt tứ diện theo một tam giác đồng dạng với mặt đó.
⭐ Cách nên dùng khi đi thi.Cách 1 hay nhất khi đi thi: mỗi giao tuyến một dòng "qua điểm chung, song song với cạnh"; Cách 2 cho thêm vị trí chính xác của các điểm.
Đáp số.a) (P)∩(BCD)=MN với MN qua O, MN∥BD, M∈BC, N∈CD. b) (P)∩(ABC)=MP với MP∥AB, P∈AC; (P)∩(ACD)=NP (NP∥AD); (P) không cắt (ABD).
Sai lầm thường gặp.Vẽ giao tuyến của (P) với (BCD) đi qua O nhưng song song với CD (nhầm cạnh) — mặt (BCD) cắt (ABD) theo BD, nên giao tuyến phải song song với BD.
🚀 Mở rộng.Khi O là trọng tâm tam giác BCD thì tỉ số CBCM bằng bao nhiêu? (32.)
Bài 3 · 4.31★★★Trang 67— Thiết diện song song với đáy của hình chóp
Bài 4.31 (trang 67). Cho hình chóp S.ABCD có đáy ABCD là hình bình hành. Gọi E là một điểm bất kì thuộc cạnh SA và (P) là mặt phẳng qua E song song với mặt phẳng (ABCD). a) Xác định giao tuyến của mặt phẳng (P) và các mặt bên của hình chóp. b) Hình tạo bởi các giao tuyến là hình gì? Giải thích vì sao.
Kiến thức cần nhớ
Cho hai mặt phẳng song song: nếu một mặt phẳng cắt mặt phẳng này thì cũng cắt mặt phẳng kia và hai giao tuyến song song với nhau.
Định lí Thalès trong tam giác: đường thẳng song song với một cạnh cắt hai cạnh còn lại thì định ra những đoạn thẳng tương ứng tỉ lệ (và ngược lại).
Tứ giác có hai cặp cạnh đối song song, hoặc một cặp cạnh đối song song và bằng nhau, là hình bình hành.
Bài 5 · 4.33★★★Trang 68— Chứng minh sáu điểm là đỉnh của hình lăng trụ
Bài 4.33 (trang 68). Cho hai hình bình hành ABCD và ABEF không cùng nằm trong một mặt phẳng. Chứng minh rằng sáu điểm A, B, C, D, E, F là sáu đỉnh của một hình lăng trụ tam giác.
Kiến thức cần nhớ
Hình lăng trụ: hai đáy là hai đa giác nằm trong hai mặt phẳng song song, các cạnh bên song song và bằng nhau, các mặt bên là hình bình hành.
Hệ quả: nếu (α) chứa hai đường thẳng cắt nhau lần lượt song song với hai đường thẳng cắt nhau nằm trong (β) thì (α)∥(β).
Tứ giác có hai cặp cạnh đối song song, hoặc một cặp cạnh đối song song và bằng nhau, là hình bình hành.
Bài 6 · 4.34★★Trang 68— Thiết diện của hình hộp là hình bình hành
Bài 4.34 (trang 68). Cho hình hộp ABCD.A′B′C′D′. Một mặt phẳng (P) cắt các cạnh AD, BC, B′C′, A′D′ lần lượt tại E, F, G, H. Chứng minh rằng tứ giác EFGH là hình bình hành.
Kiến thức cần nhớ
Cho hai mặt phẳng song song: nếu một mặt phẳng cắt mặt phẳng này thì cũng cắt mặt phẳng kia và hai giao tuyến song song với nhau.
Hình hộp là hình lăng trụ có đáy là hình bình hành: sáu mặt đều là hình bình hành, các mặt đối diện song song, bốn đường chéo cắt nhau tại trung điểm của mỗi đường.
Tứ giác có hai cặp cạnh đối song song, hoặc một cặp cạnh đối song song và bằng nhau, là hình bình hành.
Bài 7 · 4.35★★★Trang 68— Giao tuyến của hai mặt chéo trong hình hộp
Bài 4.35 (trang 68). Cho hình hộp ABCD.A′B′C′D′. a) Xác định giao tuyến d của hai mặt phẳng (ADC′B′) và (A′D′CB). b) Chứng minh rằng d∥AD. c) Chứng minh rằng d đi qua trung điểm của các đường chéo của hình hộp.
Kiến thức cần nhớ
Hình hộp là hình lăng trụ có đáy là hình bình hành: sáu mặt đều là hình bình hành, các mặt đối diện song song, bốn đường chéo cắt nhau tại trung điểm của mỗi đường.
Hệ quả (Bài 11): hai mặt phẳng cắt nhau lần lượt chứa hai đường thẳng song song thì giao tuyến của chúng song song với hai đường thẳng đó (hoặc trùng với một trong hai đường).
Tứ giác có hai cặp cạnh đối song song, hoặc một cặp cạnh đối song song và bằng nhau, là hình bình hành.
Đường trung bình của hình bình hành (nối trung điểm hai cạnh đối) song song với hai cạnh còn lại.
Bài 8 · 4.36★★★Trang 68— Chứng minh hai mặt phẳng song song trong hình hộp
Bài 4.36 (trang 68). Cho hình hộp ABCD.A′B′C′D′. Chứng minh rằng: a) AB′∥C′D; b) Hai mặt phẳng (AB′D′) và (C′BD) song song với nhau.
Kiến thức cần nhớ
Hình hộp là hình lăng trụ có đáy là hình bình hành: sáu mặt đều là hình bình hành, các mặt đối diện song song, bốn đường chéo cắt nhau tại trung điểm của mỗi đường.
Hệ quả: nếu (α) chứa hai đường thẳng cắt nhau lần lượt song song với hai đường thẳng cắt nhau nằm trong (β) thì (α)∥(β).
Điều kiện song song: nếu (α) chứa hai đường thẳng cắt nhau a, b và a, b cùng song song với (β) thì (α)∥(β).
Tứ giác có hai cặp cạnh đối song song, hoặc một cặp cạnh đối song song và bằng nhau, là hình bình hành.
Bài 9 · 4.37★★Trang 68— Tính độ dài đoạn thẳng bằng định lí Thalès trong không gian
Bài 4.37 (trang 68). Cho ba mặt phẳng (P), (Q), (R) đôi một song song. Hai đường thẳng d, d′ cắt ba mặt phẳng lần lượt tại A, B, C và A′, B′, C′. Biết rằng AB=2 cm, BC=6 cm và A′B′=3 cm, tính B′C′.
Kiến thức cần nhớ
Định lí Thalès trong không gian: ba mặt phẳng đôi một song song chắn trên hai cát tuyến phân biệt bất kì những đoạn thẳng tương ứng tỉ lệ.
Bài 10 · 4.38★★★Trang 68— Mặt phẳng qua tâm song song với đáy của hình hộp
Bài 4.38 (trang 68). Cho hình hộp ABCD.A′B′C′D′. Gọi O là giao điểm của các đường chéo của hình hộp. Mặt phẳng qua O và song song với mặt phẳng (ABCD) cắt các cạnh AA′, BB′, CC′, DD′ lần lượt tại M, N, P, Q. a) Chứng minh rằng M, N, P, Q lần lượt là trung điểm của các cạnh AA′, BB′, CC′, DD′. b) Chứng minh rằng ABCD.MNPQ là hình hộp.
Kiến thức cần nhớ
Định lí Thalès trong không gian: ba mặt phẳng đôi một song song chắn trên hai cát tuyến phân biệt bất kì những đoạn thẳng tương ứng tỉ lệ.
Hình hộp là hình lăng trụ có đáy là hình bình hành: sáu mặt đều là hình bình hành, các mặt đối diện song song, bốn đường chéo cắt nhau tại trung điểm của mỗi đường.
Hình lăng trụ: hai đáy là hai đa giác nằm trong hai mặt phẳng song song, các cạnh bên song song và bằng nhau, các mặt bên là hình bình hành.
Qua một điểm nằm ngoài một mặt phẳng cho trước có một và chỉ một mặt phẳng song song với mặt phẳng đã cho.
Bài 11 · 4.39★★Trang 68— Vận dụng tính chất giao tuyến với hai mặt phẳng song song
Bài 4.39 (trang 68). Khi cắt một chiếc bánh ga-tô hình hộp, Thuý nhận thấy vết cắt ở mặt trên và mặt dưới của bánh gợi nên hình ảnh về hai đường thẳng song song với nhau. Hỏi nhận xét của Thuý có đúng không? Vì sao?
Kiến thức cần nhớ
Cho hai mặt phẳng song song: nếu một mặt phẳng cắt mặt phẳng này thì cũng cắt mặt phẳng kia và hai giao tuyến song song với nhau.
Hình hộp là hình lăng trụ có đáy là hình bình hành: sáu mặt đều là hình bình hành, các mặt đối diện song song, bốn đường chéo cắt nhau tại trung điểm của mỗi đường.
Tính chất (Bài 12): nếu a∥(P) và mặt phẳng (Q) chứa a cắt (P) theo giao tuyến b thì b∥a.
Bài 12 · 4.40★★★Trang 68— Vận dụng định lí Thalès trong không gian
Bài 4.40 (trang 68). Một chiếc bình nước hình trụ được đặt trên bàn, lượng nước trong bình bằng đúng một nửa dung tích của bình. Hoàng đặt một chiếc ống hút vào trong bình sao cho một đầu của ống hút chạm vào đáy bình còn một đầu chạm vào miệng bình. Hoàng nói rằng độ dài của phần ống hút bị ướt bằng 31 độ dài của toàn bộ ống hút. Hỏi Hoàng nói đúng hay sai? Vì sao?
Kiến thức cần nhớ
Định lí Thalès trong không gian: ba mặt phẳng đôi một song song chắn trên hai cát tuyến phân biệt bất kì những đoạn thẳng tương ứng tỉ lệ.
Định lí Thalès trong tam giác: đường thẳng song song với một cạnh cắt hai cạnh còn lại thì định ra những đoạn thẳng tương ứng tỉ lệ (và ngược lại).
Thể tích hình trụ: V=S⋅h (diện tích đáy nhân chiều cao), nên với cùng đáy, thể tích tỉ lệ thuận với chiều cao.