Bài 1 · 1.41★★Trang 31— Tối ưu diện tích khi chiều dài hàng rào cho trước
Bác Hưng có một hàng rào thép dài 240 m và muốn rào cánh đồng thành một thửa ruộng hình chữ nhật giáp một con sông thẳng. Bác không cần rào phía cạnh con sông. Hỏi thửa ruộng có diện tích lớn nhất là bao nhiêu?
Kiến thức cần nhớ
Khuôn giải bài tối ưu thực tiễn: đặt ẩn — viết ràng buộc — đưa đại lượng cần tối ưu về hàm MỘT biến — tìm điều kiện của biến — khảo sát đúng trên miền đó.
Hình chữ nhật kích thước x và y có diện tích S=xy; nếu chỉ rào ba cạnh thì 2x+y mới là chiều dài hàng rào.
Tam thức f(x)=ax2+bx+c với a<0 đạt giá trị lớn nhất tại x=−2ab.
Bất đẳng thức AM-GM cho hai số không âm: uv≤(2u+v)2, dấu bằng khi u=v.
🧠 Phân tích tư duy
Đề cho một lượng hàng rào cố định nhưng chỉ rào ba cạnh — dấu hiệu của dạng tối ưu có ràng buộc bậc nhất: tổng ba cạnh không đổi, hỏi tích hai kích thước lớn nhất. Vì ràng buộc là bậc nhất còn đại lượng cần tối ưu là bậc hai nên chỉ cần đặt MỘT ẩn cho cạnh bị lặp lại, cạnh kia suy ra ngay. Bẫy nằm ở chỗ đếm nhầm số cạnh phải rào: viết chu vi 2x+2y=240 là đã rào luôn cạnh giáp sông và đáp số tụt xuống còn một nửa. Ngoài ra sách in chữ "thể tích" nhưng thửa ruộng là hình phẳng nên phải hiểu là diện tích.
1Cách 1. Đặt ẩn cho cạnh vuông góc với bờ sông rồi khảo sát hàm diện tích
Định hướng. Hai cạnh vuông góc với bờ sông bằng nhau nên chỉ cần một ẩn là viết được cạnh còn lại theo lượng hàng rào. Gọi x (m) là độ dài mỗi cạnh vuông góc với bờ sông, điều kiện 0<x<120.
Cạnh song song với bờ sông: 240−2x
S(x)=x(240−2x)=−2x2+240x, 0<x<120
S′(x)=−4x+240
S′(x)=0⇔x=60
S′(x)>0 trên (0;60), S′(x)<0 trên (60;120)
S(60)=60⋅(240−120)=60⋅120=7200
S(0)=0, S(120)=0
Vậy diện tích lớn nhất của thửa ruộng bằng 7200 m², đạt được khi hai cạnh vuông góc với bờ sông dài 60 m và cạnh song song với bờ sông dài 120 m.
2Cách 2. Đưa tam thức về dạng bình phương đủ, đọc ngay giá trị lớn nhất
Định hướng. Diện tích là một tam thức bậc hai có hệ số bậc hai âm, chỉ cần tách thành một bình phương trừ đi là giá trị lớn nhất hiện ra mà không cần đạo hàm.
S=−2x2+240x=−2(x2−120x)
=−2(x2−2⋅60x+602)+2⋅602
=−2(x−60)2+7200
−2(x−60)2≤0⇒S≤7200
S=7200⇔x=60⇒240−2x=120
VậymaxS=7200 (m²) tại x=60, thửa ruộng có kích thước 60 m và 120 m.
3Cách 3. Dùng AM-GM cho tích hai lượng có tổng không đổi
Định hướng. Nhân đôi cạnh x để hai thừa số có tổng đúng bằng 240 — tổng không đổi thì tích lớn nhất khi hai thừa số bằng nhau.
S=x(240−2x)=21⋅2x⋅(240−2x)
≤21(22x+240−2x)2=21⋅1202
=7200
S=7200⇔2x=240−2x⇔x=60
VậyS≤7200 và dấu bằng đạt tại x=60, nên diện tích lớn nhất là 7200 m².
Nhận xét. Cách này lộ rõ bản chất: tổng 2x và 240−2x luôn bằng 240, nên ruộng rộng nhất khi phần hàng rào dành cho hai cạnh bên đúng bằng phần dành cho cạnh song song với sông — mỗi phần 120 m.
⭐ Cách nên dùng khi đi thi.Đi thi dùng Cách 2: chỉ ba dòng biến đổi, không phải đạo hàm cũng không phải lập bảng biến thiên nên hầu như không sai dấu. Cách 1 dài hơn nhưng là khuôn chuẩn, phải thuộc để dùng khi hàm không còn là bậc hai.
Đáp số.Diện tích lớn nhất bằng 7200 m², khi hai cạnh vuông góc với bờ sông dài 60 m và cạnh song song với bờ sông dài 120 m.
Sai lầm thường gặp.Sai lầm phổ biến nhất là rào đủ bốn cạnh: viết 2x+2y=240 nên y=120−x, được S=x(120−x)≤3600 m² — đúng một nửa đáp số thật, chỉ vì quên rằng cạnh giáp sông không phải rào. Sai lầm thứ hai là bỏ điều kiện 0<x<120 rồi nhận thêm x=120 (khi đó cạnh còn lại bằng 0, không còn là thửa ruộng).
🚀 Mở rộng.Tổng quát: hàng rào dài a mét rào ba cạnh cho Smax=8a2 tại x=4a; thử tiếp bài khó hơn khi bác Hưng ngăn thửa ruộng thành hai ô bằng nhau bởi một hàng rào song song với hai cạnh bên — ràng buộc thành 3x+y=240 và diện tích lớn nhất chỉ còn 4800 m².
Bài 2 · 1.42★★★Trang 31— Tốc độ biến thiên lớn nhất của mô hình logistic
Doanh số bán hệ thống âm thanh nổi mới trong một khoảng thời gian dự kiến sẽ tuân theo đường cong logistic R=R(x)=1+5e−x5000, x≥0, trong đó thời gian x được tính bằng năm. Hỏi tốc độ bán hàng đạt tối đa vào năm nào?
Kiến thức cần nhớ
Tốc độ biến thiên của R theo x là R′(x); tốc độ đó lớn nhất tại điểm mà R′′(x)=0 và R′′ đổi dấu từ dương sang âm.
(ex)′=ex, (e−x)′=−e−x, (vu)′=v2u′v−uv′.
Hàm logistic R=1+Ae−kxL luôn thoả mãn R′=LkR(L−R); tốc độ lớn nhất khi R=2L.
AM-GM cho hai số dương: u+v≥2uv, dấu bằng khi u=v.
🧠 Phân tích tư duy
Chữ "tốc độ bán hàng" chính là đạo hàm R′(x) chứ không phải doanh số R(x) — dấu hiệu bắt buộc phải tìm cực đại của R′, tức là phải làm việc tới đạo hàm cấp hai. Hàm đã cho là logistic nên R luôn tăng và bị chặn bởi mức bão hoà 5000, vì thế điểm phải tìm là điểm uốn của đồ thị. Bẫy lớn nhất là nhầm "tốc độ tối đa" với "doanh số tối đa" rồi đi giải R′(x)=0: phương trình này vô nghiệm vì tử số của R′ luôn dương, và lời giải sẽ bế tắc ngay từ dòng đầu.
1Cách 1. Lập hàm tốc độ rồi khảo sát dấu của đạo hàm cấp hai
Định hướng. Nhân cả tử và mẫu với ex để hết lũy thừa âm, khi đó hai lần lấy đạo hàm thương đều gọn và dấu của R′′ đọc được ngay từ nhân tử 5−ex.
Vậy tốc độ bán hàng đạt lớn nhất tại x=ln5≈1,61 (năm), tức trong năm thứ hai, với tốc độ 1250 đơn vị doanh số mỗi năm.
Hình minh hoạ lời giải
2Cách 2. Đặt ẩn phụ t=e−x rồi chặn mẫu số bằng AM-GM
Định hướng. Viết lại R′ theo t=e−x thì tử chỉ còn bậc nhất; chia cả tử lẫn mẫu cho t để mẫu thành tổng của hai lượng có tích không đổi, chặn được ngay.
Vậy tốc độ bán hàng lớn nhất bằng 1250 đơn vị doanh số mỗi năm, xảy ra tại x=ln5≈1,61 năm — tức trong năm thứ hai.
Nhận xét. Cách này nói rõ ý nghĩa kinh tế: hàng bán chạy nhất đúng lúc doanh số đạt một nửa mức bão hoà 5000. Đó là đặc trưng chung của mọi mô hình logistic, không phụ thuộc các hằng số cụ thể trong công thức.
⭐ Cách nên dùng khi đi thi.Đi thi dùng Cách 3: chỉ cần nhớ tốc độ của mô hình logistic lớn nhất khi R bằng nửa mức bão hoà, thay số hai dòng là ra x=ln5. Cách 1 tuy chuẩn mực nhưng phải rút gọn (ex+5)3 ở đạo hàm cấp hai, chỗ mất điểm nhiều nhất.
Đáp số.Tốc độ bán hàng lớn nhất tại x=ln5≈1,61 năm, tức trong năm thứ hai; khi đó tốc độ bằng 1250 đơn vị doanh số mỗi năm và doanh số đạt R=2500 (một nửa mức bão hoà 5000).
Sai lầm thường gặp.Lỗi hay gặp nhất là giải R′(x)=0: vì R′(x)=(ex+5)225000ex có tử luôn dương nên phương trình vô nghiệm, học sinh vội kết luận "không có năm nào" — trong khi đề hỏi cực đại của R′ chứ không phải của R. Lỗi thứ hai là được x=ln5≈1,61 rồi làm tròn xuống thành "năm thứ nhất"; mốc 1,61 nằm giữa 1 và 2 nên phải trả lời năm thứ hai.
🚀 Mở rộng.Tổng quát cho R=1+Ae−kxL: tốc độ lớn nhất bằng 4kL, đạt tại x=klnA khi R=2L; thử tiếp câu khó hơn cùng dữ kiện — sau bao lâu doanh số đạt 90% mức bão hoà (đáp số x=ln45≈3,81 năm).
Bài 3 · 1.43★★★Trang 31— Tối thiểu diện tích toàn phần của hình hộp khi thể tích cho trước
Một chiếc hộp dạng hình hộp chữ nhật có đáy là hình vuông và có thể tích là 2000 cm³. Các kích thước của chiếc hộp là bao nhiêu nếu muốn lượng vật liệu dùng để sản xuất chiếc hộp là nhỏ nhất?
Kiến thức cần nhớ
Hình hộp chữ nhật đáy vuông cạnh x, chiều cao h: thể tích V=x2h, diện tích toàn phần S=2x2+4xh.
AM-GM ba số dương: u+v+w≥33uvw, dấu bằng khi u=v=w.
Muốn AM-GM khử hết biến thì phải tách sao cho TÍCH ba hạng tử là hằng số.
Trong mọi hình hộp chữ nhật cùng thể tích V, hình lập phương có diện tích toàn phần nhỏ nhất và bằng 63V2.
Bài 4 · 1.44★★★★Trang 31— Tối ưu thời gian di chuyển qua hai chặng có vận tốc khác nhau
Một hòn đảo nhỏ cách điểm P trên bờ biển khoảng 3 km, một thị trấn ở điểm A cách điểm P một khoảng 12 km. Nếu một người trên đảo chèo thuyền với vận tốc 2,5 km/h và đi bộ với vận tốc 4 km/h thì thuyền nên neo đậu ở vị trí nào trên đoạn PA để người đó đến thị trấn trong thời gian ngắn nhất?
Kiến thức cần nhớ
Thời gian đi mỗi chặng bằng quãng đường chia cho vận tốc; tổng thời gian là tổng thời gian hai chặng.
Nếu IP⊥PA và PM=x thì IM=9+x2 theo định lí Pythagoras.
(u)′=2uu′, do đó (9+x2)′=9+x2x.
Bất đẳng thức Bunhiacopxki: bu+cv≤b2+c2u2+v2, dấu bằng khi bu=cv.
Muốn tìm giá trị nhỏ nhất trên một ĐOẠN thì phải so giá trị tại điểm dừng với giá trị tại hai đầu mút.
Bài 5 · 1.45★★★Trang 32— Chứng minh điều kiện tối ưu của hình trụ có thể tích cho trước
Chứng tỏ rằng một thùng hình trụ có thể tích V cố định cần ít vật liệu sản xuất nhất (tức là có diện tích bề mặt nhỏ nhất) khi chiều cao của thùng gấp đôi bán kính đáy.
Kiến thức cần nhớ
Hình trụ bán kính đáy r, chiều cao h: thể tích V=πr2h, diện tích toàn phần S=2πr2+2πrh (hai đáy và mặt xung quanh).
Với V cố định, h=πr2V nên S(r)=2πr2+r2V với r>0.
AM-GM ba số dương: u+v+w≥33uvw, dấu bằng khi u=v=w.
Khi chỉ cần so sánh TỈ LỆ giữa hai kích thước, nên chọn ẩn là chính tỉ số đó để tham số V chỉ còn là thừa số hằng, không ảnh hưởng vị trí cực tiểu.
Bài 6 · 1.46★★★Trang 32— Tính đơn điệu và tốc độ thay đổi của hàm số thực tiễn chứa căn bậc hai
Ở 0∘C, sự mất nhiệt H (tính bằng Kcal/m2h, ở đây Kcal là kilocalories và 1 Kcal =1000 calo) từ cơ thể của một người có thể được mô hình hoá bằng công thức H=33(10v−v+10,45), trong đó v là tốc độ gió (tính bằng m/s). a) Xét tính đơn điệu của hàm số H và giải thích ý nghĩa thực tiễn của kết quả nhận được. b) Tìm tốc độ thay đổi của H khi v=2 m/s và giải thích ý nghĩa thực tiễn của kết quả này.
Kiến thức cần nhớ
Đạo hàm của căn bậc hai: (v)′=2v1 với v>0.
Hàm số đồng biến trên khoảng mà đạo hàm dương, nghịch biến trên khoảng mà đạo hàm âm.
Tốc độ thay đổi tức thời của đại lượng H theo v tại v0 chính là H′(v0).
Hằng đẳng thức −t2+10t=−(t−5)2+25 dùng để tìm giá trị lớn nhất mà không cần đạo hàm.
Bài 7 · 1.47★★Trang 32— Doanh thu biên và lượng doanh thu tăng thêm của hàm doanh thu bậc ba
Doanh thu R (USD) từ việc cho thuê x căn hộ có thể được mô hình hoá bằng hàm số R=2x(900+32x−x2). a) Tìm hàm doanh thu biên. b) Tìm doanh thu biên khi x=14 và giải thích ý nghĩa thực tiễn của kết quả nhận được. c) Tìm doanh thu tăng thêm khi số căn hộ cho thuê tăng từ 14 lên 15 rồi so sánh với kết quả câu b).
Kiến thức cần nhớ
Doanh thu biên tại mức x là đạo hàm R′(x) của hàm doanh thu.
R′(x0) xấp xỉ lượng doanh thu tăng thêm khi x tăng từ x0 lên x0+1.
Bài 8 · 1.48★★★Trang 32— Cực tiểu hoá chi phí trung bình của hàm chi phí bậc hai
Một công ty ước tính rằng chi phí C (USD) để sản xuất x đơn vị sản phẩm có thể được mô hình hoá bằng công thức C=800+0,04x+0,0002x2. Tìm mức sản xuất sao cho chi phí trung bình C(x)=xC(x) cho mỗi đơn vị hàng hoá là nhỏ nhất.
Kiến thức cần nhớ
Chi phí trung bình mỗi đơn vị là C(x)=xC(x) với x>0.
Bất đẳng thức Cô-si cho hai số dương: u+v≥2uv, dấu bằng khi u=v.
(x1)′=−x21.
Chi phí biên là C′(x), tức đạo hàm của hàm chi phí.
Bài 9 · 1.49★★★★Trang 32— Chứng minh chi phí biên bằng chi phí trung bình tại điểm tối ưu và vận dụng
a) Nếu C(x) (USD) là chi phí sản xuất x đơn vị hàng hoá thì chi phí trung bình cho mỗi đơn vị là C(x)=xC(x). Chứng minh rằng nếu chi phí trung bình là nhỏ nhất thì chi phí biên bằng chi phí trung bình. b) Nếu C(x)=16000+200x+4x3/2, hãy tìm: (i) chi phí, chi phí trung bình và chi phí biên khi sản xuất 100 đơn vị hàng hoá; (ii) mức sản xuất mà khi đó chi phí trung bình sẽ giảm thiểu; (iii) chi phí trung bình nhỏ nhất.
Kiến thức cần nhớ
Chi phí biên là C′(x), chi phí trung bình là C(x)=xC(x).
Đạo hàm thương: (vu)′=v2u′v−uv′.
Nếu hàm số đạt giá trị nhỏ nhất tại điểm x0 nằm trong khoảng xác định và có đạo hàm tại đó thì f′(x0)=0.
Cô-si cho ba số dương: u+v+w≥33uvw, dấu bằng khi u=v=w.
Bài 10 · 1.50★★★★Trang 33— Tối đa hoá lợi nhuận, quan hệ giữa doanh thu biên và chi phí biên
a) Chứng tỏ rằng nếu lợi nhuận P(x) là cực đại thì doanh thu biên bằng chi phí biên. b) Cho C(x)=16000+500x−1,6x2+0,004x3 là hàm chi phí và p(x)=1700−7x là hàm cầu. Hãy tìm mức sản xuất sẽ tối đa hoá lợi nhuận.
Kiến thức cần nhớ
Hàm cầu p(x) là giá bán mỗi đơn vị, doanh thu là R(x)=x⋅p(x), lợi nhuận là P(x)=R(x)−C(x).
Doanh thu biên là R′(x), chi phí biên là C′(x).
Điều kiện cần của cực trị: nếu P đạt cực đại tại x0 nằm trong khoảng xác định và có đạo hàm tại đó thì P′(x0)=0.
Với đa thức bậc ba, nếu P′(x0)=0 thì P(x)−P(x0) chia hết cho (x−x0)2.