Bài 1 · 1.22★Trang 12— Vẽ tia số, biểu diễn số tự nhiên trên tia số
Hãy vẽ tia số và biểu diễn các số 7 và 11 trên tia số đó.
Kiến thức cần nhớ
Trên tia số gốc O, điểm biểu diễn số tự nhiên a là điểm cách gốc O một khoảng bằng a đơn vị độ dài
🧠 Phân tích tư duy
Đề không có phép tính nào, chỉ có cụm "biểu diễn trên tia số", nên đây là bài dựng hình: việc phải làm là đặt cho đúng thước đo chứ không phải tính toán. Chọn hướng đếm vạch đơn vị kể từ gốc O vì mỗi số tự nhiên ứng với đúng một vạch chia có sẵn, đếm đến đâu đánh dấu đến đó là chắc chắn nhất mà không cần dụng cụ gì thêm. Bẫy nằm ở chỗ gốc O ứng với số 0 chứ không phải một đơn vị, ai đếm gốc O là vạch thứ nhất sẽ đặt điểm biểu diễn số 7 lệch sang vị trí của số 6.
1Cách 1. Đếm liên tiếp từng vạch đơn vị kể từ gốc O
Muốn biểu diễn một số tự nhiên trên tia số, ta đếm từ gốc O theo chiều mũi tên đủ số đơn vị bằng đúng số đó rồi đánh dấu điểm dừng.
Vẽ tia gốc O, trên đó lấy liên tiếp các đoạn thẳng đơn vị bằng nhau, mỗi vạch chia ứng với một số tự nhiên 0;1;2;3;… Đếm từ O đi 7 đơn vị theo chiều mũi tên, dừng lại tại vạch thứ 7, đặt tên điểm đó là A, ta có điểm A biểu diễn số 7. Đếm từ O đi tiếp đến vạch thứ 11, đặt tên điểm đó là B, ta có điểm B biểu diễn số 11.
Vậy trên tia số, điểm A cách O7 đơn vị biểu diễn số 7, điểm B cách O11 đơn vị biểu diễn số 11.
2Cách 2. Chọn đơn vị bằng 1cm rồi đo thẳng bằng thước
Khi vẽ trên giấy trắng không có ô li thì đếm vạch rất dễ lệch; thay vào đó chọn hẳn một đơn vị đo cụ thể trên thước, chẳng hạn 1 đơn vị ứng với 1cm, rồi đo trực tiếp khoảng cách từ gốc là đặt được điểm ngay.
Vẽ tia gốc O và chọn độ dài đơn vị là 1cm. Đặt thước dọc theo tia sao cho vạch 0 của thước trùng gốc O, đánh dấu điểm A tại vạch 7cm; điểm A cách O đúng 7 đơn vị nên A biểu diễn số 7. Giữ nguyên thước, đánh dấu điểm B tại vạch 11cm; điểm B cách O đúng 11 đơn vị nên B biểu diễn số 11. Đo lại khoảng cách hai điểm vừa đặt được 11−7=4 đơn vị, tức 4cm, đúng bằng số khoảng đơn vị giữa chúng.
Vậy điểm A biểu diễn số 7, điểm B biểu diễn số 11, khớp với Cách 1.
⭐ Cách nên dùng khi đi thi.Đi thi dùng Cách 1 vì giấy thi có ô li sẵn, lấy mỗi ô là một đơn vị rồi đếm là xong, không mất công đo và không lệ thuộc thước; Cách 2 chỉ đáng dùng khi vẽ trên giấy trắng và cần hình đúng tỉ lệ.
Đáp số.Điểm A biểu diễn số 7; điểm B biểu diễn số 11
Sai lầm thường gặp.Nhiều bạn coi gốc O là vạch thứ nhất rồi đếm tiếp 2;3;… nên đánh dấu điểm A tại vạch ứng với số 6 và điểm B tại vạch ứng với số 10. Sai vì gốc O ứng với số 0, phải đếm số khoảng đơn vị kể từ O: điểm A cách O đúng 7 khoảng, điểm B cách O đúng 11 khoảng.
🚀 Mở rộng.Tổng quát, điểm biểu diễn số tự nhiên a trên tia số gốc O là điểm cách O đúng a lần độ dài đơn vị đã chọn, nên đổi độ dài đơn vị thì hình dài ngắn khác nhau nhưng thứ tự các điểm vẫn giữ nguyên.
Bài 2 · 1.23★★Trang 12— Đọc số biểu diễn bởi một điểm khi biết đơn vị đo trên tia số
Mỗi điểm E, F, G trên hình 1.2 biểu diễn số nào? (Trên tia số, điểm ứng với số 10 nằm sau gốc O đúng hai khoảng chia bằng nhau; các điểm E, F, G lần lượt cách O bốn, bảy, chín khoảng chia đó.)
Kiến thức cần nhớ
Xác định độ dài một khoảng chia rồi nhân với số khoảng chia để suy ra số mà điểm biểu diễn
🧠 Phân tích tư duy
Dấu hiệu nhận dạng là trên tia số chỉ có đúng một điểm được ghi số sẵn (điểm 10), các vạch còn lại để trống, nghĩa là một khoảng chia ở đây chưa chắc đã bằng 1 đơn vị. Vì thế phải lấy điểm đã biết làm thước chuẩn để tìm giá trị của một khoảng chia trước, rồi mới đọc ba điểm còn lại. Bẫy là đếm được E cách O bốn khoảng rồi kết luận luôn E=4, trong khi mỗi khoảng ở đây đáng giá 5 đơn vị.
1Cách 1. Tìm giá trị một khoảng chia rồi nhân với số khoảng
Trước khi đọc số tại từng điểm, phải tìm xem mỗi khoảng chia trên tia số ứng với bao nhiêu đơn vị, dựa vào điểm đã biết trước là điểm 10.
Điểm biểu diễn số 10 cách gốc O đúng hai khoảng chia bằng nhau, suy ra mỗi khoảng chia bằng 10:2=5 đơn vị. Điểm E cách O bốn khoảng chia nên điểm E biểu diễn số 4×5=20. Điểm F cách O bảy khoảng chia nên điểm F biểu diễn số 7×5=35. Điểm G cách O chín khoảng chia nên điểm G biểu diễn số 9×5=45.
Vậy điểm E biểu diễn số 20, điểm F biểu diễn số 35, điểm G biểu diễn số 45.
2Cách 2. Cộng dồn mốc 10 cho từng cặp khoảng chia
Có thể đọc ba điểm mà không cần tính giá trị của một khoảng chia: cứ hai khoảng liền nhau thì ứng với 10 đơn vị, nên ta ghi số cho các vạch chẵn bằng cách cộng dồn 10, còn vạch lẻ thì nằm chính giữa hai vạch chẵn kề nó.
Điểm 10 cách gốc O hai khoảng chia nên cứ đi thêm hai khoảng thì số biểu diễn tăng thêm 10 đơn vị. Ghi số cho các vạch chẵn kể từ O: vạch thứ hai ứng với 10, vạch thứ tư ứng với 10+10=20, vạch thứ sáu ứng với 20+10=30, vạch thứ tám ứng với 30+10=40, vạch thứ mười ứng với 40+10=50. Điểm E nằm ở vạch thứ tư nên E=20. Điểm F nằm ở vạch thứ bảy, tức chính giữa vạch thứ sáu ứng với 30 và vạch thứ tám ứng với 40, nên F=(30+40):2=35. Điểm G nằm ở vạch thứ chín, tức chính giữa vạch thứ tám ứng với 40 và vạch thứ mười ứng với 50, nên G=(40+50):2=45.
Vậy điểm E biểu diễn số 20, điểm F biểu diễn số 35, điểm G biểu diễn số 45, khớp với Cách 1.
3Cách 3. Lấy một điểm làm mốc rồi bắc cầu theo hiệu số khoảng
Khi đã đọc được một điểm thì các điểm sau chỉ cần cộng thêm phần chênh lệch: đếm xem điểm sau hơn điểm trước mấy khoảng chia rồi cộng thêm đúng bấy nhiêu, khỏi phải đếm lại từ gốc mỗi lần — cách này đỡ nhầm khi tia số có nhiều điểm.
Mỗi khoảng chia ứng với 10:2=5 đơn vị. Điểm E cách O bốn khoảng, mà bốn khoảng gấp đôi hai khoảng, nên E=10+10=20. Điểm F hơn điểm E ba khoảng nên F=20+3×5=20+15=35. Điểm G hơn điểm F hai khoảng, mà hai khoảng ứng với 10 đơn vị, nên G=35+10=45. Kiểm lại bằng gốc: G cách O chín khoảng, 9×5=45, đúng bằng kết quả vừa bắc cầu.
Vậy điểm E biểu diễn số 20, điểm F biểu diễn số 35, điểm G biểu diễn số 45, khớp với Cách 1.
⭐ Cách nên dùng khi đi thi.Đi thi dùng Cách 1 vì chỉ cần một phép chia 10:2=5 là đọc được cả ba điểm, lời giải ngắn và ít chỗ sai; Cách 2 đáng nhớ cho trường hợp số đã cho không chia hết cho số khoảng, còn Cách 3 tiện để soát lại nhanh.
Đáp số.E=20; F=35; G=45
Sai lầm thường gặp.Nhiều bạn đếm E cách O bốn khoảng rồi viết ngay E=4, F=7, G=9. Sai vì mỗi khoảng chia ở đây không phải 1 đơn vị: điểm 10 cách O hai khoảng nên một khoảng bằng 10:2=5 đơn vị, do đó E=4×5=20, F=7×5=35, G=9×5=45.
🚀 Mở rộng.Tổng quát, nếu trên tia số có một điểm đã biết ứng với số a và cách gốc m khoảng chia bằng nhau thì mỗi khoảng ứng với a:m đơn vị, nên điểm cách gốc n khoảng sẽ biểu diễn số n×(a:m).
Bài 3 · 1.24★★Trang 12— Bài toán thực tế về tia số và cộng số tự nhiên
Khi đi đường, nếu trông thấy cột cây số như hình 1.3 (ghi 'km 134' và 'Sơn La 168'), em hiểu còn phải đi bao nhiêu ki-lô-mét nữa thì đến Sơn La? Hãy mô phỏng đoạn đường từ cột mốc km0 đến Sơn La bằng một tia số có gốc ứng với cột mốc km0, trên đó ghi rõ điểm ứng với cột cây số đã cho và điểm ứng với Sơn La.
Kiến thức cần nhớ
Vị trí cột cây số cho biết khoảng cách từ gốc đường đến vị trí đó; muốn tìm điểm đích trên tia số ta lấy khoảng cách từ gốc cộng thêm quãng đường còn lại
Bài 4 · 1.25★★Trang 12— So sánh, sắp xếp các số tự nhiên có nhiều chữ số
Cho bốn điểm A, B, C, D trên cùng một tia số và sắp xếp theo đúng thứ tự đó (A rồi đến B, C, D tính từ gốc). Biết bốn điểm này lần lượt biểu diễn bốn số 55789; 55699; 54902 và 55806 (không nhất thiết theo thứ tự này). Hỏi điểm nào biểu diễn số nào?
Kiến thức cần nhớ
Trên tia số, điểm biểu diễn số nhỏ hơn luôn nằm bên trái (gần gốc O hơn) điểm biểu diễn số lớn hơn; so sánh số nhiều chữ số bằng cách so sánh số chữ số rồi so sánh từng cặp chữ số từ trái sang phải
Bài 5 · 1.26★★★Trang 13— Đọc và so sánh số liệu trên biểu đồ cột
Ngày 6/4/2020, Báo điện tử Khánh Hòa Online đưa tin: "Dịch bệnh Covid-19 ở Việt Nam: Số ca nhiễm giảm dần trong những ngày gần đây", kèm theo biểu đồ cột số ca nhiễm mới mỗi ngày từ 22/3 đến 6/4/2020 (trục đứng ghi các mốc 0; 5; 10; 15; 20 ca), trong đó số liệu đọc được là: ngày 22/3 có 19 ca, ngày 23/3 có 10 ca, ngày 26/3 có 5 ca, ngày 30/3 có 15 ca, ngày 3/4 có 10 ca, ngày 4/4 có 3 ca, ngày 5/4 có 1 ca, ngày 6/4 có 0 ca. a) Hãy cho biết ngày nào có 5; 10; 15 ca nhiễm Covid-19. b) Ngày nào có nhiều ca nhiễm Covid-19 nhất? Ngày nào ít nhất? c) Tại sao bài báo kết luận: "Số ca nhiễm giảm dần trong những ngày gần đây"?
Kiến thức cần nhớ
Đọc chiều cao cột trên biểu đồ ra số tự nhiên tương ứng rồi so sánh các số đó để tìm giá trị lớn nhất, nhỏ nhất và xu hướng tăng giảm
Bài 6 · 1.27★★★Trang 13— Viết tập hợp số tự nhiên thoả điều kiện cho trước bằng cách liệt kê phần tử
Cho bốn tập hợp: A={x∈N∣x chẵn và x<10}, B={x∈N∣x chẵn và x≤10}, C={x∈N∗∣x chẵn và x<10}, D={x∈N∗∣x chẵn và x≤10}. Hãy viết các tập hợp trên bằng cách liệt kê các phần tử.
Kiến thức cần nhớ
Số chẵn là số tự nhiên chia hết cho 2; N là tập số tự nhiên bắt đầu từ 0, N∗ là tập số tự nhiên khác 0; cần phân biệt dấu < (không lấy giá trị bằng) và dấu ≤ (lấy cả giá trị bằng)