Chương III. Góc và đường thẳng song song

Bài 9. Hai đường thẳng song song và dấu hiệu nhận biết

Sách bài tập Toán 7 — Kết nối tri thức, tập 1 · 9 bài tập, mỗi câu ít nhất 2 cách giải.

Bài 1 · 3.9★Trang 39— Nhận biết góc so le trong, góc đồng vị khi hình có nhiều cát tuyến
Cho Hình 3.10.
a) Viết tên góc so le trong với góc .
b) Viết tên góc đồng vị với góc , góc .
ABCMN
Kiến thức cần nhớ
  • Với cát tuyến cắt hai đường thẳng , tại , : hai góc so le trong nằm ở hai phía đối diện của cát tuyến, xen giữa dải , ; hai góc đồng vị nằm cùng phía cát tuyến, đúng vị trí tương ứng tại hai đỉnh.
  • Một hình có thể có nhiều cát tuyến khác nhau cắt cùng một cặp đường thẳng, mỗi cát tuyến cho một hệ cặp góc so le trong/đồng vị riêng.
🧠 Phân tích tư duy
Đề chỉ yêu cầu đọc hình để gọi tên, dấu hiệu nhận dạng là xác định đúng cát tuyến (đường thẳng cắt) ứng với từng góc đã cho: gắn với cát tuyến cắt hai đường thẳng , ; còn , lại gắn với hai cát tuyến khác là và , cùng cắt cặp đường thẳng , . Bẫy là hình có tới ba cát tuyến (, , ) cùng đi qua cặp đường thẳng , nên rất dễ lấy nhầm góc của cát tuyến này gán cho cát tuyến khác.
1Cách 1. Xác định đúng cát tuyến của từng góc rồi áp định nghĩa vị trí

Với mỗi góc đã cho, trước tiên tìm đúng cát tuyến (đường cắt hai đường thẳng , ) đang xét, sau đó xác định vị trí so le trong hoặc đồng vị trên chính cát tuyến đó.

a) là góc tại do cát tuyến tạo với đường thẳng ; so le trong với nó là góc tại do cùng cát tuyến tạo với đường thẳng , tức góc .
b) là góc tại do cát tuyến tạo với đường thẳng ; đồng vị với nó là góc tại do cùng cát tuyến tạo với đường thẳng , cùng phía với , tức góc .
là góc tại do cát tuyến tạo với đường thẳng ; đồng vị với nó là góc tại do cùng cát tuyến tạo với đường thẳng , tức góc .

Vậy so le trong với là ; đồng vị với là , đồng vị với là .

2Cách 2. Liệt kê mọi góc tại từng đỉnh rồi lọc theo đúng vị trí

Ghi ra hết các góc tạo bởi các tia tại , , , sau đó chỉ giữ lại đúng góc thoả vị trí so le trong hoặc đồng vị với cát tuyến tương ứng.

Tại có các tia (với đối nhau); góc tạo bởi cát tuyến với đường thẳng chỉ có , nên góc so le trong tương ứng ở (cát tuyến , đường thẳng ) chỉ có thể là (loại vì ứng với cát tuyến , không phải ).
Tại có các tia (với đối nhau); góc do cát tuyến tạo với tại chỉ có , đúng vị trí đồng vị với tại .
Tại chỉ có các tia ; góc do cát tuyến tạo với tại là , đúng vị trí đồng vị với tại .

Vậy kết quả trùng Cách 1: so le trong với là ; đồng vị với là , đồng vị với là .

3Cách 3. Kiểm tra chéo bằng sơ đồ trong dải – ngoài dải, cùng phía – khác phía

Hình dung dải nằm giữa hai đường thẳng và ; góc so le trong luôn nằm trong dải và ở hai phía khác nhau của cát tuyến, góc đồng vị luôn nằm cùng phía cát tuyến (một trong dải, một ngoài dải, cùng hướng).

nằm trong dải (giữa và ), phía bên phải cát tuyến ; cũng nằm trong dải, phía bên trái cát tuyến — khác phía nhau nên đúng là so le trong.
nằm ngoài dải (phía trên đường thẳng , so với đường ), phía bên phải cát tuyến ; cũng ngoài dải, cùng phía bên phải cát tuyến — cùng phía nên đúng là đồng vị.

Vậy sơ đồ vị trí xác nhận lại đúng hai kết quả của Cách 1, Cách 2.

Nhận xét. Cách 3 không dùng để tìm tên góc mới, chỉ dùng để soát lại các cách trên khi hình có nhiều cát tuyến dễ gây nhầm lẫn.

⭐ Cách nên dùng khi đi thi. Đi thi dùng Cách 1: bám sát đúng cát tuyến của từng góc rồi đọc thẳng ra tên góc tương ứng, nhanh hơn liệt kê hết như Cách 2.
Đáp số. a) Góc so le trong với là . b) Góc đồng vị với là ; góc đồng vị với là .
Sai lầm thường gặp. Nhầm góc so le trong với là cả góc (toàn bộ góc ở đỉnh của tam giác), trong khi so le trong với cát tuyến chỉ có thể là — phần góc nằm giữa tia và tia , không phải toàn bộ góc .
🚀 Mở rộng. Nếu vẽ thêm một cát tuyến khác (chẳng hạn đoạn ) cũng cắt và , hình sẽ sinh thêm một hệ bốn cặp góc đồng vị và hai cặp góc so le trong mới, độc lập với các cặp đã tìm ở cát tuyến .
Bài 2 · 3.10★Trang 39— Dựng đường thẳng đi qua một điểm và song song với đường thẳng cho trước
Vẽ đường thẳng và điểm không thuộc . Vẽ đường thẳng đi qua và song song với .
Kiến thức cần nhớ
  • Nếu cát tuyến cắt hai đường thẳng tạo một cặp góc so le trong (hoặc đồng vị) bằng nhau thì hai đường thẳng đó song song.
  • Hai đường thẳng phân biệt cùng vuông góc với một đường thẳng thứ ba thì chúng song song với nhau.
🧠 Phân tích tư duy
Cụm "song song" cùng yêu cầu "vẽ" là dấu hiệu của dạng dựng hình dùng dấu hiệu nhận biết hai đường thẳng song song (so le trong hoặc đồng vị bằng nhau), không phải đo đạc trực tiếp vì và không được phép cắt nhau ở đâu cả trên trang giấy. Bẫy là dựng "nhìn cho thẳng bằng mắt" mà không dùng êke để đảm bảo hai góc so le trong hoặc đồng vị thực sự bằng nhau.
1Cách 1. Dùng êke tạo góc so le trong bằng nhau (Thực hành 1 SGK)

Dùng một góc nhọn cố định của êke (chẳng hạn ) đặt tại một điểm trên rồi tại , để hai góc so le trong bằng nhau.

Đặt một cạnh góc vuông của êke trùng với , trượt êke để cạnh huyền (cạnh tạo góc ) đi qua ; đánh dấu chân êke trên là điểm .
Kẻ đoạn thẳng nối chân êke với để có cát tuyến , khi đó góc tại (giữa và ) đã cố định.
Giữ nguyên góc của êke, đặt đỉnh góc tại sao cho một cạnh trùng cát tuyến , cạnh còn lại chính là đường thẳng cần vẽ, tạo với góc ở vị trí so le trong với góc tại .

Vậy và có một cặp góc so le trong bằng nhau () nên .

Hình vẽ:
ddaaMh
2Cách 2. Sao chép góc bằng compa để tạo cặp góc đồng vị bằng nhau

Không cần êke, dùng compa để "sao chép" một góc bất kỳ tại trên sang đỉnh , cho hai góc đồng vị bằng nhau.

Chọn điểm trên , kẻ cát tuyến ; vẽ một cung tròn tâm cắt và cắt tại hai điểm, đo khoảng cách giữa hai điểm đó bằng compa.
Vẽ cung tròn cùng bán kính tâm cắt cát tuyến ; dùng compa với đúng khoảng cách vừa đo để xác định điểm thứ hai trên cung tại , được đúng góc tại bằng góc tại , ở vị trí đồng vị.
Nối với điểm vừa dựng để được đường thẳng .

Vậy và có một cặp góc đồng vị bằng nhau nên , không cần dùng êke như Cách 1.

3Cách 3. Dựng đường vuông góc chung rồi dựng a vuông góc với đường đó tại M

Dùng tính chất "hai đường thẳng cùng vuông góc với một đường thẳng thứ ba thì song song" thay vì so le trong hay đồng vị.

Từ dựng đường thẳng vuông góc với (dùng êke, đặt cạnh góc vuông trùng , cạnh kia đi qua ), cắt tại điểm .
Tại , dựng đường thẳng vuông góc với (lại dùng êke, đặt cạnh góc vuông trùng tại ).

Vì và nên theo tính chất hai đường thẳng cùng vuông góc với đường thẳng thứ ba.

Nhận xét. Cách 3 chỉ cần hai lần dựng vuông góc bằng êke, không phải đo góc như Cách 1 nên với nhiều bạn sẽ dễ thao tác chính xác hơn.

⭐ Cách nên dùng khi đi thi. Đi thi dùng Cách 3: chỉ cần dựng vuông góc hai lần bằng êke (thao tác quen thuộc, ít sai số), không phải giữ đúng góc trong lúc trượt êke như Cách 1.
Đáp số. Đường thẳng đi qua , tạo với một cát tuyến bất kỳ cặp góc so le trong (hoặc đồng vị) bằng góc mà cát tuyến đó tạo với ; khi đó .
Sai lầm thường gặp. Vẽ "bằng mắt" một đường thẳng qua trông có vẻ song song với nhưng không kiểm tra bằng góc so le trong/đồng vị hay bằng vuông góc chung — hình vẽ có thể sai lệch mà không phát hiện được.
🚀 Mở rộng. Với hai điểm , khác nhau đều không thuộc , mỗi điểm cho đúng một đường thẳng song song với đi qua nó (tiên đề Euclid, học ở Bài 10) — hai đường song song đó cũng song song với nhau.
Bài 3 · 3.11★★Trang 39— Dựng đường thẳng đi qua một đỉnh tam giác và song song với cạnh đối diện
Vẽ tam giác bất kì. Vẽ đường thẳng đi qua điểm và song song với .
Kiến thức cần nhớ
  • Nếu cát tuyến cắt hai đường thẳng tạo một cặp góc so le trong (hoặc đồng vị) bằng nhau thì hai đường thẳng đó song song.
  • Cạnh (hoặc ) của tam giác có sẵn chính là một cát tuyến tiện lợi nối với đường thẳng , không cần dựng cát tuyến mới.
🔒 Đang kiểm tra quyền xem lời giải…
Bài 4 · 3.12★★Trang 39— Giải thích hai đường thẳng song song từ một cặp góc so le trong cho trước
Vẽ lại Hình 3.11 vào vở rồi giải thích tại sao .
60°60°xx'yy'mnAB
Kiến thức cần nhớ
  • Nếu cát tuyến cắt hai đường thẳng tạo một cặp góc so le trong bằng nhau thì hai đường thẳng đó song song.
  • Hai góc đối đỉnh thì bằng nhau; hai góc kề bù có tổng số đo bằng .
🔒 Đang kiểm tra quyền xem lời giải…
Bài 5 · 3.13★Trang 39— Nhận biết hai đường thẳng song song qua tính chất cùng vuông góc
Cho Hình 3.12. Giải thích tại sao .
abHK
Kiến thức cần nhớ
  • Hai đường thẳng phân biệt cùng vuông góc với một đường thẳng thứ ba thì chúng song song với nhau.
  • Nếu cát tuyến cắt hai đường thẳng tạo một cặp góc so le trong hoặc đồng vị bằng nhau thì hai đường thẳng đó song song.
🔒 Đang kiểm tra quyền xem lời giải…
Bài 6 · 3.14★★Trang 40— Giải thích hai đường thẳng song song qua góc đồng vị tạo bởi tia kéo dài
Cho Hình 3.13. Giải thích tại sao .
45°45°MNPQxHình 3.13
Kiến thức cần nhớ
  • Nếu cát tuyến cắt hai đường thẳng tạo một cặp góc đồng vị bằng nhau thì hai đường thẳng đó song song.
  • Hai góc kề bù có tổng số đo bằng .
🔒 Đang kiểm tra quyền xem lời giải…
Bài 7 · 3.15★★Trang 40— Nhận biết hai đường thẳng song song qua tính chất cùng vuông góc trong tam giác
Cho Hình 3.14. Giải thích tại sao .
MNPHEF
Kiến thức cần nhớ
  • Hai đường thẳng phân biệt cùng vuông góc với một đường thẳng thứ ba thì chúng song song với nhau.
  • Đường cao của tam giác là đoạn thẳng vuông góc kẻ từ một đỉnh xuống đường thẳng chứa cạnh đối diện.
🔒 Đang kiểm tra quyền xem lời giải…
Bài 8 · 3.16★Trang 40— Dựng tứ giác có một cặp cạnh vừa song song vừa bằng nhau
Vẽ lại hình 3.15 vào vở, biết và .
NPMQ
Kiến thức cần nhớ
  • Dựng đường thẳng song song với một đường thẳng cho trước qua một điểm dùng êke hoặc compa (xem bài 3.10).
  • Tứ giác có một cặp cạnh đối vừa song song vừa bằng nhau là hình bình hành.
🔒 Đang kiểm tra quyền xem lời giải…
Bài 9 · 3.17★★★Trang 40— Giải thích hai đường thẳng song song qua cặp góc trong cùng phía bù nhau
Vẽ lại Hình 3.16 vào vở. Giải thích tại sao .
50°130°HxKyz
Kiến thức cần nhớ
  • Nếu cát tuyến cắt hai đường thẳng tạo một cặp góc trong cùng phía có tổng bằng thì hai đường thẳng đó song song (hệ quả của dấu hiệu so le trong).
  • Hai góc kề bù có tổng số đo bằng .
🔒 Đang kiểm tra quyền xem lời giải…

🎯 Học tiếp

📚 Cùng chương: Chương III. Góc và đường thẳng song song