Hoạt động thực hành trải nghiệm: Dân số và cơ cấu dân số Việt Nam

Định hướng. Cục Thống kê là nguồn chính thức của Việt Nam, có bảng dân số trung bình từng năm; chỉ cần đọc dòng Tổng số của các năm cần lấy.

Vậy bảng thống kê số dân Việt Nam từ năm 2011 đến năm 2020 là bảng trên; số của năm 2020 là $97,58$ triệu người, khớp với hình cơ cấu dân số trong sách.

Định hướng. Cùng số liệu của Cục Thống kê nhưng in trong Niên giám thống kê hoặc báo cáo; cách này dùng khi không có Internet.

Vậy bảng thu được giống bảng ở Cách 1.

Định hướng. Số dân thay đổi từ từ, nên sau khi chép ta tính hiệu hai năm liên tiếp; nếu có hiệu quá lớn hoặc âm thì dãy số chép sai.

Vậy dãy số hợp lí (tăng đều khoảng $1$ triệu người mỗi năm), không có số nào bị chép sai.

Định hướng. Trên hình, mỗi nhóm có một số phần trăm ghi ngay cạnh biểu tượng; chỉ cần chép đúng số của từng nhóm vào bảng tương ứng.

Vậy hai bảng thống kê cơ cấu dân số Việt Nam năm 2020 là hai bảng trên.

Định hướng. Mỗi tiêu chí chỉ có hai nhóm nên chỉ cần đọc rõ một số, số kia bằng $100\%$ trừ đi; cách này còn giúp phát hiện chép nhầm.

Vậy hai bảng thu được giống hệt Cách 1.

Định hướng. Nếu đề cho số người thay vì phần trăm thì phải lấy số người của nhóm chia cho tổng dân số rồi nhân với $100\%$; ta kiểm chứng ngược lại bằng số liệu của hình.

Vậy quy ngược từ số người cho lại đúng số phần trăm trong bảng ở Cách 1.

Nhận xét. Cách 3 đắt hơn Cách 1 nhưng cần khi nguồn chỉ cho số người.

Định hướng. Chọn trục ngang chia đều mười năm, trục dọc chia mỗi đơn vị ứng với hai triệu người, mốc thấp nhất là 86; đặt điểm rồi nối.

Vậy biểu đồ đoạn thẳng là đường gấp khúc đi lên như hình.

Định hướng. Excel tự chia trục và nối điểm nên tránh sai chia tỉ lệ; ta chỉ nhập số và chọn đúng loại biểu đồ.

Vậy Excel cho biểu đồ giống hình ở Cách 1.

Định hướng. Trước khi nộp biểu đồ, tính hiệu hai năm liên tiếp; hiệu dương thì đoạn thẳng tương ứng phải đi lên, hiệu càng lớn đoạn càng dốc.

Vậy đường gấp khúc đi lên gần như đều (mỗi năm khoảng $1$ triệu người), phù hợp với hình vẽ.

Định hướng. Cả hình tròn ứng với $100\%$ và $360^{\circ }$, nên mỗi hình quạt có góc ở tâm bằng phần trăm nhân với $3,6^{\circ }$.

Vậy hai biểu đồ hình quạt tròn như các hình trên.

Định hướng. Excel tự tính góc từ các số phần trăm nên chỉ cần nhập bảng và chọn loại biểu đồ Pie.

Vậy Excel cho hai biểu đồ giống hai hình của Cách 1.

Định hướng. Chia hình tròn thành 100 phần bằng nhau, mỗi phần ứng với $1\%$; ta tô số phần đúng bằng phần trăm mà không phải tính góc từng lần.

Vậy cách này cho hình dáng đúng gần chính xác và rất hợp để vẽ nhanh khi không có máy tính.

Định hướng. Quan sát hướng đi của đường gấp khúc và độ dốc từng đoạn để nêu xu thế chung.

Vậy số dân Việt Nam tăng đều đặn qua các năm, mỗi năm tăng xấp xỉ nhau.

Định hướng. Lấy số dân năm sau trừ năm trước để có mức tăng mỗi năm, so các mức tăng với nhau.

Vậy mọi năm dân số đều tăng, mỗi năm khoảng $0,97$ triệu người, mức tăng các năm xấp xỉ nhau (từ $0,85$ đến $1,12$ triệu người).

Định hướng. So sánh mức tăng với số dân ban đầu để thấy mức tăng có lớn hay không.

Vậy sau 9 năm, dân số tăng khoảng $9,8\%$ so với năm 2011.

Nhận xét. tăng $1,1\%$ một năm là tăng chậm, ổn định; kết quả khớp với Cách 2.

Định hướng. Lấy tỉ lệ nhóm lớn trừ tỉ lệ nhóm nhỏ để biết mức chênh lệch tính bằng điểm phần trăm.

Vậy nữ nhiều hơn nam không đáng kể ($0,4\%$), còn số người ở nông thôn nhiều hơn thành thị rõ rệt ($26,4\%$).

Định hướng. Lấy tỉ lệ nhóm lớn chia tỉ lệ nhóm nhỏ để biết nhóm này gấp mấy lần nhóm kia.

Vậy nữ chỉ gấp khoảng $1,01$ lần nam nên cơ cấu giới tính gần cân bằng; số dân nông thôn gấp khoảng $1,72$ lần thành thị.

Định hướng. Đối chiếu mỗi tỉ lệ với mốc một nửa, một phần ba, hai phần ba để nhận xét nhanh bằng lời.

Vậy cứ khoảng 8 người thì có 3 người ở thành thị; còn giới tính hầu như chia đều hai nửa.

Nhận xét. ví dụ, $36,8\%\approx \frac{3}{8}=37,5\%$.

Định hướng. Mỗi nhóm chiếm bao nhiêu phần trăm thì số người bằng tổng dân số nhân với phần trăm đó.

Vậy năm 2020 có khoảng $35,91$ triệu người ở thành thị và khoảng $61,67$ triệu người ở nông thôn.

Định hướng. Hai nhóm chia hết dân số nên chỉ cần tính một nhóm, nhóm còn lại bằng tổng trừ đi số vừa tìm; phép trừ cũng là cách kiểm tra.

Vậy số dân nông thôn khoảng $61,67$ triệu người, khớp Cách 1.

Định hướng. Số người tỉ lệ thuận với phần trăm nên lập tỉ lệ thức: số người của nhóm chia tổng dân số bằng phần trăm chia $100$.

Vậy kết quả trùng Cách 1 và Cách 2.

Nhận xét. Cách 3 cùng bản chất với phép nhân nhưng là cách viết chuẩn của đại lượng tỉ lệ thuận.

Định hướng. Excel tự tính góc; ta chỉ nhập dữ liệu, chọn đúng vùng và loại biểu đồ rồi hoàn thiện tiêu đề, nhãn.

Vậy ta thu được biểu đồ hình quạt tròn như hình trên (Hình T.8).

Định hướng. Khi không có Excel, tính góc ở tâm từng hình quạt bằng $3,6^{\circ }$ nhân phần trăm rồi dùng compa và thước đo độ.

Vậy bảy hình quạt có các góc ở tâm như trên, cộng lại đúng $360^{\circ }$.

Định hướng. Sau khi vẽ, kiểm tra tổng phần trăm và đọc biểu đồ để xem hình vẽ có hợp lí không.

Vậy bảng đủ $100\%$ nên biểu đồ là một hình tròn đầy đủ; hình quạt Samsung là lớn nhất.

Định hướng. Nhập dữ liệu, chọn vùng dữ liệu rồi chọn đúng loại biểu đồ; Excel tự kéo trục xuống vùng số âm.

Vậy ta thu được biểu đồ như hình trên (Hình T.11).

Định hướng. Trục dọc phải có cả số âm, nên đặt trục ngang tại mức 0 và chia trục dọc từ $-2$ đến $6$, mỗi ô một đơn vị.

Vậy đường gấp khúc giảm dần xuống dưới trục hoành ở 1/2021 rồi tăng lại ở 3/2021.

Định hướng. Mỗi đoạn thẳng đi lên hay đi xuống được quyết định bởi dấu của hiệu hai giá trị liên tiếp.

Vậy đường gấp khúc đi xuống ở 4 trên 6 đoạn (đi lên ở đoạn 5/2020→7/2020 và 1/2021→3/2021), khớp với hình vẽ.