Bài 1 · Bài 5.1★Trang 76— Phân loại dữ liệu
Bài 5.1 (trang 76). Hãy cho biết mỗi dữ liệu sau thuộc loại nào? a) Tên của các hành tinh trong hệ Mặt Trời; b) Đánh giá của học sinh về mức độ phù hợp của đề thi học kì với các lựa chọn từ Rất khó đến Rất dễ; c) Họ và tên của các học sinh trong đội tuyển học sinh giỏi của trường tham dự kì thi học sinh giỏi cấp thành phố; d) Số năm học ngoại ngữ của các bạn trong lớp.
Kiến thức cần nhớ
- Tên riêng (người, địa danh, hành tinh, …) là dữ liệu không là số, không sắp được thứ tự.
- Thang đánh giá có các mức từ thấp đến cao là dữ liệu không là số nhưng sắp được thứ tự.
🧠 Phân tích tư duy
Bốn ý đều yêu cầu xác định loại dữ liệu theo đúng sơ đồ đã học ở Bài 17 (số liệu / không là số liệu không sắp thứ tự / không là số liệu sắp được thứ tự). Dấu hiệu: ý (a) và (c) đều là TÊN RIÊNG (tên hành tinh, họ và tên học sinh) nên không có thứ tự hơn — kém tự nhiên; ý (b) là thang đánh giá có mức độ (Rất khó → Rất dễ) nên sắp được thứ tự; ý (d) là con số (số năm) nên chắc chắn là số liệu.
1Cách 1. Đối chiếu từng ý với sơ đồ phân loại
Định hướng. Xét lần lượt bốn ý, kiểm tra giá trị có là số không; nếu không là số thì kiểm tra thêm có sắp được theo mức hơn — kém hay không.
a) Tên hành tinh: Sao Thuỷ, Sao Kim, Trái Đất, … — không phải số, các tên không hơn kém nhau theo một trật tự tự nhiên.
Suy ra Ý (a) không là dữ liệu số, không sắp được thứ tự.
b) Đánh giá đề thi: Rất khó, Khó, Phù hợp, Dễ, Rất dễ — không phải số, nhưng sắp được theo mức từ khó nhất đến dễ nhất.
Suy ra Ý (b) không là dữ liệu số, sắp được thứ tự.
c) Họ và tên học sinh: là các tên riêng, không hơn kém nhau.
Suy ra Ý (c) không là dữ liệu số, không sắp được thứ tự.
d) Số năm học ngoại ngữ: là các con số (ví dụ 3 năm, 5 năm, …).
Suy ra Ý (d) là dữ liệu số (số liệu).
Suy ra Ý (a) không là dữ liệu số, không sắp được thứ tự.
b) Đánh giá đề thi: Rất khó, Khó, Phù hợp, Dễ, Rất dễ — không phải số, nhưng sắp được theo mức từ khó nhất đến dễ nhất.
Suy ra Ý (b) không là dữ liệu số, sắp được thứ tự.
c) Họ và tên học sinh: là các tên riêng, không hơn kém nhau.
Suy ra Ý (c) không là dữ liệu số, không sắp được thứ tự.
d) Số năm học ngoại ngữ: là các con số (ví dụ 3 năm, 5 năm, …).
Suy ra Ý (d) là dữ liệu số (số liệu).
Vậy ý (a) và ý (c) không là dữ liệu số, không sắp được thứ tự; ý (b) không là dữ liệu số nhưng sắp được thứ tự; ý (d) là dữ liệu số (số liệu).
2Cách 2. Nhóm các ý có cùng bản chất trước khi kết luận
Định hướng. Thay vì xét lần lượt, nhóm ngay các ý có cùng kiểu dữ liệu: ý nào là tên riêng, ý nào là thang mức độ, ý nào là con số.
Nhóm "tên riêng": ý (a) tên hành tinh, ý (c) họ tên học sinh — đều là các tên không hơn kém nhau, suy ra không là số liệu, không sắp được thứ tự.
Nhóm "thang mức độ": ý (b) với năm mức từ Rất khó đến Rất dễ, suy ra không là số liệu, sắp được thứ tự.
Nhóm "con số": ý (d) số năm học ngoại ngữ, suy ra là số liệu.
Nhóm "thang mức độ": ý (b) với năm mức từ Rất khó đến Rất dễ, suy ra không là số liệu, sắp được thứ tự.
Nhóm "con số": ý (d) số năm học ngoại ngữ, suy ra là số liệu.
Vậy kết luận giống Cách 1, chỉ khác ở cách trình bày theo nhóm thay vì xét tuần tự từng ý.
Nhận xét. Nhóm các ý cùng bản chất trước giúp làm nhanh hơn khi đề có nhiều ý.
⭐ Cách nên dùng khi đi thi. Nên dùng Cách 1 (xét tuần tự từng ý) khi mới học, vì chắc chắn không bỏ sót; khi đã quen thì dùng Cách 2 (nhóm theo bản chất) sẽ nhanh hơn.
Đáp số. a) Không là số liệu, không sắp được thứ tự. b) Không là số liệu, sắp được thứ tự. c) Không là số liệu, không sắp được thứ tự. d) Là số liệu.
Sai lầm thường gặp. Cho rằng ý (a) sắp được thứ tự vì có thể xếp các hành tinh theo khoảng cách tới Mặt Trời — sai, vì dữ liệu ĐỀ CHO chỉ là TÊN các hành tinh, không phải khoảng cách; bản thân tên gọi không mang sẵn một thứ tự.
🚀 Mở rộng. Nếu đổi ý (a) thành "khoảng cách từ mỗi hành tinh đến Mặt Trời (đơn vị triệu km)" thì dữ liệu thu được sẽ là dãy số liệu, khác hẳn với dãy tên hành tinh ban đầu.
