Chương V. Thu thập và biểu diễn dữ liệu

Bài 19. Biểu đồ đoạn thẳng

Sách bài tập Toán 7 — Kết nối tri thức, tập 1 · 8 bài tập, mỗi câu ít nhất 2 cách giải.

Bài 1 · Bài 5.17★Trang 87— Đọc thông tin chung, đọc giá trị tại một mốc và tính tổng dãy số liệu từ biểu đồ đoạn thẳng
Bài 5.17 (trang 87). Cho biểu đồ đoạn thẳng Hình 5.11.
a) Biểu đồ đoạn thẳng trên cho ta biết thông tin gì?
b) Mùa giải 2018 – 2019 Messi ghi được bao nhiêu bàn thắng cho câu lạc bộ Barcelona?
c) Messi đã ghi được tổng cộng bao nhiêu bàn thắng cho câu lạc bộ trong 5 mùa giải?
Số bàn thắng Messi ghi được cho câu lạc bộ Barcelona202530354045505560Số bàn thắng ghi được2016-20172017-20182018-20192019-20202020-2021Mùa giải5445513138
Kiến thức cần nhớ
  • Đọc giá trị tại một điểm cụ thể trên biểu đồ đoạn thẳng bằng cách dóng đúng mốc ở trục ngang.
  • Tổng của một dãy số liệu bằng tổng tất cả các giá trị đã đọc được từ biểu đồ.
🧠 Phân tích tư duy
Đề gồm ba ý: nhận diện nội dung chung (a), đọc một giá trị cụ thể (b), và tính tổng cả dãy (c) — dấu hiệu quen thuộc của dạng đọc kết hợp tính tổng. Ý (c) khác các bài tính tổng thông thường ở chỗ phải cộng đủ cả 5 số liệu chứ không chỉ 2-3 số, nên nhóm số hạng để cộng nhanh và chính xác hơn. Bẫy ở chỗ mùa giải ghi theo dạng "2018 – 2019" (hai năm), dễ đọc nhầm sang mùa liền kề nếu không đối chiếu đúng nhãn trục ngang.
1Cách 1. Đọc trực tiếp rồi cộng tuần tự

Định hướng. Đọc số bàn thắng tại từng mùa giải theo đúng thứ tự trên trục ngang, sau đó cộng dồn lần lượt từ trái sang phải.

: ; : ; : ; : ; :
Tổng:



Vậy a) biểu đồ cho biết số bàn thắng Messi ghi được cho Barcelona qua 5 mùa giải liên tiếp; b) mùa giải 2018-2019 Messi ghi được bàn; c) tổng cộng Messi ghi được bàn trong 5 mùa giải.

2Cách 2. Nhóm cặp số hạng dễ cộng trước khi cộng tổng

Định hướng. Quan sát các số hạng, ghép hai số có tổng tròn chục lại với nhau trước để phép cộng cuối cùng đơn giản hơn.





Vậy tổng số bàn thắng vẫn là bàn, khớp với kết quả cộng tuần tự ở Cách 1.

Nhận xét. Việc nhóm số hạng không làm thay đổi kết quả (tính chất giao hoán, kết hợp của phép cộng) nhưng giúp hạn chế sai sót khi cộng nhiều số liền nhau.

3Cách 3. Ước lượng trước rồi tính chính xác để kiểm tra

Định hướng. Trước khi cộng chính xác, ước lượng mỗi mùa giải Messi ghi khoảng bàn để dự đoán tổng gần đúng, sau đó tính số chính xác và đối chiếu xem có hợp lý không.

Ước lượng: mùa bàn/mùa (bàn)
Tính chính xác: (bàn)
So sánh: gần với ước lượng

Vậy kết quả chính xác bàn khá gần với ước lượng bàn, cho thấy phép cộng ở Cách 1 hợp lý, không có sai sót lớn.

⭐ Cách nên dùng khi đi thi. Đi thi nên dùng Cách 2: nhóm số hạng có tổng tròn chục giúp cộng nhanh và ít sai sót hơn khi phải cộng liền một lúc 5 số liệu.
Đáp số. a) Biểu đồ cho biết số bàn thắng Messi ghi được cho câu lạc bộ Barcelona qua 5 mùa giải từ 2016-2017 đến 2020-2021. b) bàn thắng. c) bàn thắng.
Sai lầm thường gặp. Một số học sinh đọc nhầm mùa giải "2018 – 2019" thành mùa liền trước "2017 – 2018" (giá trị ) do các nhãn trục ngang viết dạng khoảng năm khá dài, dễ nhìn lướt nhầm mốc.
🚀 Mở rộng. Nếu biết thêm số bàn thắng Messi ghi được ở các mùa giải sau khi rời Barcelona, có thể tính tổng số bàn thắng trong cả sự nghiệp bằng cách cộng nối tiếp theo đúng cách đã học ở bài này.
Bài 2 · Bài 5.18★Trang 88— Xác định giá trị lớn nhất và lập bảng thống kê từ biểu đồ đoạn thẳng
Bài 5.18 (trang 88). Biểu đồ Hình 5.12 cho biết số lần xảy ra lũ lụt trên toàn thế giới trong một số năm gần đây.
a) Từ năm 2013 đến năm 2018, năm nào có nhiều lũ lụt nhất, với bao nhiêu trận lũ lụt?
b) Lập bảng thống kê biểu diễn số trận lũ lụt trên toàn cầu theo năm.
Số trận lũ lụt trên toàn cầu100110120130140150160170Số trận lũ lụtNăm201320142015201620172018149135162159126127
Kiến thức cần nhớ
  • Giá trị lớn nhất trên biểu đồ đoạn thẳng là điểm nằm cao nhất trên trục đứng.
  • Bảng thống kê lập từ biểu đồ bằng cách đọc đủ mọi giá trị theo đúng thứ tự trục ngang.
🧠 Phân tích tư duy
Đề hỏi giá trị lớn nhất (ý a) và yêu cầu chuyển toàn bộ dữ liệu sang bảng (ý b) — hai thao tác cơ bản khi đọc biểu đồ đoạn thẳng. Vì dãy số liệu không tăng hay giảm đều (lên xuống thất thường), phải so sánh đủ cả 6 giá trị mới chắc chắn tìm đúng năm nhiều lũ lụt nhất, không được đoán theo xu hướng chung. Bẫy ở chỗ năm 2015 () và năm 2016 () khá gần nhau và đều là hai điểm cao nhất, dễ đọc nhầm giữa hai năm này.
1Cách 1. Nhìn điểm cao nhất trực tiếp trên biểu đồ

Định hướng. Quan sát toàn bộ đường gấp khúc, xác định điểm nằm ở vị trí cao nhất trên trục đứng rồi đọc năm và giá trị tương ứng.

Điểm cao nhất trên biểu đồ ứng với năm , giá trị

Vậy a) năm có nhiều lũ lụt nhất, với trận lũ lụt.

2Cách 2. So sánh tuần tự từng cặp giá trị để tìm số lớn nhất

Định hướng. Đọc đủ 6 giá trị rồi so sánh dần từng cặp liên tiếp, giữ lại số lớn hơn sau mỗi lần so sánh cho đến khi so sánh hết dãy số liệu, đây cũng là bảng thống kê cần lập cho ý (b).

Năm : ; : ; : ; : ; : ; :
So sánh dần: , giữ ; , giữ ; , giữ ; , giữ ; , giữ

Vậy a) số lớn nhất trong dãy là , ứng với năm , khớp với Cách 1; b) bảng thống kê chính là dãy số liệu theo năm vừa liệt kê ở trên.

Nhận xét. Số trận lũ lụt không tăng hay giảm đều mà lên xuống qua từng năm, cho thấy đây là hiện tượng thời tiết biến động thất thường theo từng năm.

⭐ Cách nên dùng khi đi thi. Đi thi nên dùng Cách 2: so sánh tuần tự từng cặp giá trị cho kết quả chắc chắn, đồng thời tận dụng luôn được bảng thống kê cho ý (b), làm một lần được cả hai ý.
Đáp số. a) Năm có nhiều lũ lụt nhất, với trận. b) Bảng: 2013: ; 2014: ; 2015: ; 2016: ; 2017: ; 2018: (trận).
Sai lầm thường gặp. Một số học sinh nhầm lẫn giữa hai điểm cao gần nhau là năm () và năm (), do khoảng cách giữa hai điểm này trên biểu đồ không lớn — phải đọc đúng số ghi cạnh từng điểm để phân biệt.
🚀 Mở rộng. Nếu tính thêm số trận lũ lụt trung bình mỗi năm trong giai đoạn này ( trận/năm), ta có thêm một mốc để so sánh xem năm nào cao hơn, năm nào thấp hơn mức trung bình.
Bài 3 · Bài 5.19★Trang 88— Lập bảng thống kê và nhận xét xu hướng tăng từ biểu đồ đoạn thẳng có số liệu lớn
Bài 5.19 (trang 88). Biểu đồ đoạn thẳng Hình 5.13 cho biết số lượng loài động vật được tổ chức Bảo vệ Thiên nhiên Thế giới (IUCN) ghi vào sách đỏ.
a) Lập bảng phân bố cho biết số loài động vật được IUCN ghi vào sách đỏ theo năm.
b) Cho biết xu thế theo thời gian của số lượng loài động vật được ghi vào sách đỏ.
Số loài động vật được ghi vào sách đỏ4 0006 0008 00010 00012 00014 00016 000Số lượng20072010201320162019Năm7 8519 61811 21212 63014 234
Kiến thức cần nhớ
  • Số liệu từ chữ số trở lên khi trình bày trong bảng thống kê phải tách nhóm ba chữ số bằng dấu cách, không dùng dấu chấm (ví dụ ).
  • Xu hướng tăng của một dãy số liệu được nhận ra khi mọi đoạn thẳng nối các điểm liên tiếp đều đi lên.
🔒 Đang kiểm tra quyền xem lời giải…
Bài 4 · Bài 5.20★★Trang 89— Đọc và so sánh hai dãy số liệu phần trăm trên cùng một biểu đồ đoạn thẳng
Bài 5.20 (trang 89). Cho biểu đồ đoạn thẳng Hình 5.14.
a) Biểu đồ đoạn thẳng biểu diễn những dãy số liệu nào?
b) So sánh tỉ lệ trẻ em độ tuổi từ 5 – 17 ở hai khu vực châu Phi cận Sahara và châu Á Thái Bình Dương phải lao động.
Tỉ lệ trẻ trong độ tuổi 5-17 phải lao động051015202530Tỉ lệ (%)2008201220162020Năm25,321,422,423,913,39,37,46Châu Phi cận SaharaChâu Á – TBD
Kiến thức cần nhớ
  • Khi hai bộ số liệu cùng vẽ trên một biểu đồ, phải dựa vào bảng chú giải để phân biệt từng khu vực trước khi đọc số.
  • So sánh hai dãy số liệu cần xét cả việc dãy nào luôn lớn hơn và khoảng cách giữa chúng thay đổi ra sao theo thời gian.
🔒 Đang kiểm tra quyền xem lời giải…
Bài 5 · Bài 5.21★★Trang 90— So sánh hai dãy số liệu để xác định thời điểm một dãy vượt qua dãy còn lại
Bài 5.21 (trang 90). Cho biểu đồ Hình 5.15.
a) Các đường màu xám và màu xanh trong biểu đồ biểu diễn những số liệu nào?
b) Cho biết xu thế về giá trị nhập khẩu máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện điện tử từ Trung Quốc.
c) Năm nào giá trị nhập khẩu máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện điện tử từ Trung Quốc lớn hơn từ Hàn Quốc?
Trị giá nhập khẩu máy tính, sản phẩm điện tử và linh kiện01234567Tỉ USD4T 20164T 20174T 20184T 20194T 20204T 2021Thời gian1,662,102,113,943,916,302,764,345,835,795,505,84Trung QuốcHàn Quốc
Kiến thức cần nhớ
  • Khi hai dãy số liệu có lúc cắt nhau trên biểu đồ, phải so sánh riêng tại từng mốc thời gian mới xác định đúng mốc nào dãy này vượt dãy kia.
🔒 Đang kiểm tra quyền xem lời giải…
Bài 6 · Bài 5.22★Trang 90— Vẽ biểu đồ đoạn thẳng từ bảng số liệu có dãy số lên xuống thất thường
Bài 5.22 (trang 90). Số trận động đất trên toàn cầu trong một số năm gần đây được cho trong bảng sau:
Năm
Số trận động đất
(Theo UNICEF — www.data.unicef.org)
Vẽ biểu đồ đoạn thẳng biểu diễn bảng số liệu trên.
Số trận động đất trên toàn cầu05101520253035Số trận động đấtNăm201420152016201720182623302220
Kiến thức cần nhớ
  • 4 bước vẽ biểu đồ đoạn thẳng: vẽ hai trục kèm đơn vị phù hợp, đánh dấu từng điểm theo đúng cặp giá trị, nối các điểm liên tiếp bằng đoạn thẳng, rồi ghi chú thích và đặt tên biểu đồ.
🔒 Đang kiểm tra quyền xem lời giải…
Bài 7 · Bài 5.23★★★Trang 91— Nhận biết cùng một dãy số liệu được vẽ theo hai thang chia trục đứng khác nhau
Bài 5.23 (trang 91). Cho hai biểu đồ trong Hình 5.16: Biểu đồ A có trục đứng "Số lượng" chia vạch đơn vị một, từ đến ; Biểu đồ B có trục đứng "Số lượng" chia vạch đơn vị một, từ đến ; cả hai biểu đồ đều biểu diễn số liệu tại các năm đến . Hai biểu đồ này có cùng biểu diễn một dãy số liệu không? Giải thích.
Biểu đồ A0246810Số lượng20162017201820192020NămBiểu đồ B048121620Số lượng20162017201820192020Năm
Kiến thức cần nhớ
  • Cùng một dãy số liệu khi vẽ trên hai thang chia trục đứng khác nhau sẽ cho hai hình dạng (độ dốc) khác nhau, dù số liệu tại mỗi điểm hoàn toàn giống nhau.
🔒 Đang kiểm tra quyền xem lời giải…
Bài 8 · Bài 5.24★★Trang 91— Đọc biểu đồ đoạn thẳng có hai trục đứng khác đơn vị (biểu đồ kết hợp)
Bài 5.24 (trang 91). Cho biểu đồ trong Hình 5.17.
a) Trục đứng bên trái và trục đứng bên phải biểu diễn các đại lượng nào?
b) Hai đường màu xanh và màu xám biểu diễn các số liệu nào?
Chiều cao, cân nặng chuẩn của trẻ 1-10 tuổi020406080100120140160Chiều cao (cm)12345678910Tuổi05101520253035Cân nặng (kg)Chiều caoCân nặng
Kiến thức cần nhớ
  • Biểu đồ đoạn thẳng có thể dùng hai trục đứng với hai đơn vị khác nhau để so sánh xu thế của hai đại lượng có bản chất khác nhau trên cùng một trục ngang thời gian.
  • Khi đọc biểu đồ hai trục đứng, phải xác định đúng đường nào ứng với trục bên trái, đường nào ứng với trục bên phải trước khi đọc số liệu.
🔒 Đang kiểm tra quyền xem lời giải…

🎯 Học tiếp

📚 Cùng chương: Chương V. Thu thập và biểu diễn dữ liệu