Bài 1 · Bài 5.1★★Trang 58— Chọn phương pháp thu thập và phân loại nhiều dữ liệu cùng lúc
Bài 5.1 (trang 58). Em muốn thu thập dữ liệu về khối lượng, bán kính, khoảng cách đến Mặt Trời, số mặt trăng của các hành tinh trong Hệ Mặt Trời. a) Nên thu thập bằng phương pháp nào? b) Xác định mỗi dữ liệu thu được thuộc loại nào.
Kiến thức cần nhớ
- Số liệu đã có tổ chức uy tín công bố sẵn (như dữ liệu thiên văn của NASA) thì nên thu thập gián tiếp.
- Khối lượng, bán kính, khoảng cách là đại lượng đo được (liên tục); số lượng đếm được (như số mặt trăng) là số liệu rời rạc.
🧠 Phân tích tư duy
Đối tượng cần khảo sát là "các hành tinh trong Hệ Mặt Trời" — đây là những số liệu thiên văn đã được các cơ quan vũ trụ (như NASA) đo đạc và công bố từ lâu, không cần và cũng không thể tự đo lại, nên thu thập gián tiếp. Với bốn loại dữ liệu, ba loại (khối lượng, bán kính, khoảng cách đến Mặt Trời) đến từ phép ĐO nên là số liệu liên tục, còn "số mặt trăng" đến từ phép ĐẾM nên là số liệu rời rạc.
1Cách 1. Xác định phương pháp trước, rồi phân loại từng dữ liệu
Định hướng. Xét dữ liệu cần tìm đã có nguồn nào công bố sẵn hay chưa để chọn phương pháp, sau đó phân loại từng loại dữ liệu theo phép đo hay phép đếm.
a) Các số liệu về khối lượng, bán kính, khoảng cách, số mặt trăng của các hành tinh đều đã được các cơ quan vũ trụ (ví dụ NASA) đo đạc, thống kê và công bố công khai từ trước.
Suy ra nên thu thập gián tiếp, ví dụ tra cứu trên website chính thức của NASA (solarsystem.nasa.gov).
b) Khối lượng, bán kính, khoảng cách đến Mặt Trời đều là kết quả phép ĐO, nhận giá trị tuỳ ý (có phần thập phân) → đều là số liệu liên tục.
Số mặt trăng của mỗi hành tinh là kết quả phép ĐẾM (0 mặt trăng, 1 mặt trăng, 2 mặt trăng,…) → là số liệu rời rạc.
Suy ra nên thu thập gián tiếp, ví dụ tra cứu trên website chính thức của NASA (solarsystem.nasa.gov).
b) Khối lượng, bán kính, khoảng cách đến Mặt Trời đều là kết quả phép ĐO, nhận giá trị tuỳ ý (có phần thập phân) → đều là số liệu liên tục.
Số mặt trăng của mỗi hành tinh là kết quả phép ĐẾM (0 mặt trăng, 1 mặt trăng, 2 mặt trăng,…) → là số liệu rời rạc.
Vậy nên thu thập gián tiếp (tra cứu từ nguồn có sẵn như NASA); trong đó khối lượng, bán kính, khoảng cách đến Mặt Trời là số liệu liên tục, còn số mặt trăng là số liệu rời rạc.
2Cách 2. So sánh với các ví dụ đã học
Định hướng. Đối chiếu tình huống này với các ví dụ quen thuộc đã học ở SGK để áp nhanh kết luận.
a) Giống trường hợp bảng xếp hạng FIFA ở Ví dụ 1 (SGK trang 91): dữ liệu về Hệ Mặt Trời cũng đã có tổ chức khác (NASA) đo đạc và công bố sẵn, nên áp dụng cùng kết luận: thu thập gián tiếp.
b) Khối lượng, bán kính, khoảng cách là các đại lượng đo được (giống "chiều cao cây" ở Ví dụ 1, "nhiệt độ" ở Bài 5.2 SGK) nên là số liệu liên tục; số mặt trăng là đại lượng đếm được (giống "số môn thể thao" ở Hoạt động 2 SGK) nên là số liệu rời rạc.
b) Khối lượng, bán kính, khoảng cách là các đại lượng đo được (giống "chiều cao cây" ở Ví dụ 1, "nhiệt độ" ở Bài 5.2 SGK) nên là số liệu liên tục; số mặt trăng là đại lượng đếm được (giống "số môn thể thao" ở Hoạt động 2 SGK) nên là số liệu rời rạc.
Vậy kết luận giống Cách 1.
Nhận xét. Bài này gộp cả hai kĩ năng đã học: chọn phương pháp thu thập và phân loại số liệu trên cùng một tình huống có nhiều loại dữ liệu.
⭐ Cách nên dùng khi đi thi. Nên dùng Cách 1, vì trả lời đúng thứ tự hai yêu cầu của đề (chọn phương pháp trước, phân loại sau), không cần liên hệ ví dụ khác.
Đáp số. a) Nên thu thập gián tiếp, ví dụ tra cứu trên website của NASA. b) Khối lượng, bán kính, khoảng cách đến Mặt Trời là số liệu liên tục; số mặt trăng là số liệu rời rạc.
Sai lầm thường gặp. Cho rằng "số mặt trăng" cũng là số liệu liên tục vì cùng nhóm dữ liệu về Hệ Mặt Trời với khối lượng, bán kính — sai, phải xét TỪNG loại dữ liệu riêng theo bản chất phép đo/đếm của nó, không được gộp chung cả bốn loại vào một kết luận.
🚀 Mở rộng. Nếu hỏi thêm "nhiệt độ bề mặt trung bình" của mỗi hành tinh thì dữ liệu này cũng đến từ phép đo, nên vẫn là số liệu liên tục, cùng nhóm với khối lượng, bán kính, khoảng cách.
