Bài 1 · 9.1★Trang 62— Thu thập số liệu thật (năm sinh gia đình) và nhận biết dãy số liệu
Bài 9.1 (trang 62 SBT). Em hãy ghi lại năm sinh của các thành viên trong gia đình mình. Dãy dữ liệu thu được có phải dãy số liệu không?
Kiến thức cần nhớ
Năm sinh là một con số cụ thể, nên dãy các năm sinh luôn là dãy số liệu.
Dãy số liệu là dãy mà mọi phần tử đều được biểu diễn bằng con số.
🧠 Phân tích tư duy
Đề yêu cầu tự thu thập dữ liệu thật của gia đình mình — dấu hiệu là không có đáp số cố định, chỉ có cách trả lời đúng CHUẨN (dãy toàn số thì là dãy số liệu). Hướng làm là ghi năm sinh từng người theo một thứ tự cố định (ông bà, bố mẹ, con cái) rồi xét xem dãy thu được có toàn là con số hay không.
1Cách 1. Liệt kê theo thứ tự vai vế trong gia đình rồi xét kiểu dữ liệu
Định hướng. Ghi năm sinh lần lượt theo vai vế quen thuộc (ông bà, bố mẹ, anh chị em) để không bỏ sót thành viên nào.
Ví dụ minh hoạ, gia đình có 4 người, sinh các năm: 1978; 1982; 2005; 2010 Dãy thu được: 1978; 1982; 2005; 2010 — mọi phần tử đều là con số
Vậy dãy dữ liệu thu được là dãy số liệu.
2Cách 2. Lập bảng hai cột Họ tên — Năm sinh rồi soát
Định hướng. Lập bảng đối chiếu tên người với năm sinh để không nhầm lẫn giữa các thành viên khi liệt kê.
Ông: 1955; Bà: 1958; Bố: 1982; Mẹ: 1985; Em: 2012 (số liệu minh hoạ khác) Cột "Năm sinh" toàn các con số bốn chữ số
Vậy dãy năm sinh lấy từ cột đó là dãy số liệu, vì mọi giá trị đều là số.
3Cách 3. Đối chiếu với định nghĩa số liệu đã học
Định hướng. Dùng đúng định nghĩa: dữ liệu là số được gọi là số liệu.
Mỗi năm sinh (1978, 1982,...) là kết quả của việc GHI NHẬN một mốc thời gian bằng con số Không có phần tử nào trong dãy là chữ hay tên gọi
Vậy dãy dữ liệu năm sinh luôn là dãy số liệu, với bất kỳ gia đình nào.
Nhận xét. Kết quả này đúng cho MỌI gia đình, không phụ thuộc vào số liệu thật thu được là bao nhiêu.
⭐ Cách nên dùng khi đi thi.Đi thi nên dùng Cách 3 (đối chiếu định nghĩa): khẳng định chắc chắn và tổng quát, không phụ thuộc vào số liệu thật của từng gia đình.
Đáp số.Tuỳ vào mỗi gia đình mà năm sinh của mỗi người khác nhau. Ví dụ gia đình có 4 người, sinh các năm 1978; 1982; 2005; 2010 thì dãy thu được là 1978; 1982; 2005; 2010. Dãy dữ liệu thu được là dãy số liệu.
Sai lầm thường gặp.Nhầm lẫn giữa "tên các thành viên" (không phải số liệu) với "năm sinh của các thành viên" (là số liệu) khi trình bày, dẫn đến liệt kê sai loại dữ liệu đề yêu cầu.
🚀 Mở rộng.Nếu đổi yêu cầu thành "ghi lại họ tên các thành viên trong gia đình" thì dãy thu được sẽ KHÔNG phải là dãy số liệu, vì họ tên là chữ chứ không phải con số.
Bài 2 · 9.2★Trang 62— Thu thập dữ liệu bằng phương pháp quan sát thực tế
Bài 9.2 (trang 62 SBT). Em hãy quan sát và liệt kê: a) Các con vật nuôi trong nhà em hoặc nhà bạn của em; b) Các cây thân gỗ em gặp trên đường đi học.
Kiến thức cần nhớ
Quan sát là thu thập dữ liệu bằng cách nhìn, ghi nhận trực tiếp đối tượng xung quanh.
Cây thân gỗ là cây có thân cứng, hoá gỗ (như cây bàng, cây xoài), khác với cây thân cỏ, thân leo mềm.
🧠 Phân tích tư duy
Đề yêu cầu quan sát thực tế của chính em, không có đáp số cố định — dấu hiệu của phương pháp thu thập "quan sát". Hướng làm là quan sát và liệt kê trung thực, đúng đối tượng đề nêu (vật nuôi ở câu a, CÂY THÂN GỖ — không phải mọi loại cây — ở câu b).
1Cách 1. Quan sát trực tiếp tại nhà và trên đường đi học
Định hướng. Quan sát lần lượt từng không gian quen thuộc: trong nhà (vật nuôi) và trên đường đi học (cây thân gỗ).
a) Quan sát trong nhà: thấy con mèo, con chó, con gà, con chim đang nuôi b) Quan sát hai bên đường đi học: thấy cây bàng, cây xoài, cây xà cừ, cây bằng lăng, cây sưa
Vậy (ví dụ minh hoạ) a) vật nuôi: con mèo, con chó, con gà, con chim; b) cây thân gỗ: cây bàng, cây xoài, cây xà cừ, cây bằng lăng, cây sưa.
2Cách 2. Hỏi thêm người thân, bạn bè để bổ sung danh sách
Định hướng. Ngoài tự quan sát, hỏi thêm bố mẹ hoặc bạn cùng đường để danh sách đầy đủ hơn, không bỏ sót.
Hỏi bố mẹ về vật nuôi trong nhà (kể cả vật nuôi ít khi nhìn thấy, ví dụ cá cảnh) Hỏi bạn học cùng đường về các cây thân gỗ khác trên đoạn đường mình có thể chưa để ý
Vậy danh sách sẽ đầy đủ và chính xác hơn nhờ đối chiếu thêm với người khác.
3Cách 3. Phân loại theo nhóm trước khi liệt kê
Định hướng. Với câu b), phân loại cây quan sát được thành "thân gỗ" và "không phải thân gỗ" trước khi liệt kê, tránh lẫn cây thân cỏ, thân leo.
Cây thân gỗ (thân cứng, hoá gỗ): bàng, xoài, xà cừ, bằng lăng, sưa Cây KHÔNG phải thân gỗ (loại bỏ, không liệt kê): cỏ, hoa mười giờ, dây leo
Vậy chỉ liệt kê đúng nhóm cây thân gỗ như yêu cầu đề.
Nhận xét. Kết quả câu a), b) tuỳ thuộc thực tế của từng em; điều quan trọng là quan sát trung thực và đúng đối tượng đề yêu cầu.
⭐ Cách nên dùng khi đi thi.Nên kết hợp Cách 1 và Cách 3: vừa quan sát trực tiếp, vừa tự phân loại đúng "cây thân gỗ" để không liệt kê nhầm cây thân cỏ vào danh sách.
Đáp số.Tuỳ vào thực tế mỗi gia đình, mỗi con đường mà kết quả khác nhau. Ví dụ minh hoạ: a) Vật nuôi: con mèo, con chó, con gà, con chim. b) Cây thân gỗ: cây bàng, cây xoài, cây xà cừ, cây bằng lăng, cây sưa.
Sai lầm thường gặp.Liệt kê nhầm cả cây thân cỏ hoặc cây leo (như cây hoa mười giờ, dây tơ hồng) vào danh sách "cây thân gỗ", do không phân biệt rõ đặc điểm thân cây.
🚀 Mở rộng.Có thể mở rộng bài toán bằng cách đếm SỐ LƯỢNG mỗi loại cây/con vật gặp được, biến dữ liệu định tính (tên loài) thành số liệu (số lượng từng loài) để luyện tập thêm dạng lập bảng tần số.
Bài 3 · 9.3★★Trang 63— Nhận biết phương pháp thu thập dữ liệu và tìm giá trị không hợp lí dựa trên kiến thức thực tế (điểm sôi của nước)
Bài 9.3 (trang 63 SBT). An đun nước và đo nhiệt độ của nước tại một số thời điểm sau khi bắt đầu đun được kết quả như sau:
Số phút sau khi bắt đầu đun
5
6
7
8
9
10
11
Nhiệt độ (độ C)
41
76
84
94
99
100
105
a) An đã thu được dữ liệu trên bằng cách nào: quan sát, làm thí nghiệm hay lập bảng hỏi? b) Tìm các giá trị không hợp lí (nếu có) trong dữ liệu về nhiệt độ của nước mà An đo được. Giải thích.
Kiến thức cần nhớ
Làm thí nghiệm là phương pháp thu thập dữ liệu bằng cách đo đạc trực tiếp một đại lượng qua thời gian hoặc điều kiện thay đổi.
Ở áp suất khí quyển bình thường, nước sôi ở 100 độ C; sau khi sôi, nhiệt độ nước không tăng thêm vì nhiệt lượng dùng để bay hơi.
Bài 4 · 9.4★★Trang 63— Nhận biết số liệu và tìm giá trị không hợp lí dựa trên kiến thức khối lượng riêng
Bài 9.4 (trang 63 SBT). Bình thực hiện đo khối lượng riêng của viên sỏi (đơn vị là kg/m3) trong 5 lần và ghi lại kết quả như sau: 5 000; 4 769; 5 167; 4 923; 300. a) Dữ liệu Bình thu được có phải là số liệu không? b) Biết khối lượng riêng của nước là 1 000 kg/m3. Trong các giá trị Bình ghi lại ở trên, giá trị nào không hợp lí? Vì sao?
Kiến thức cần nhớ
Khối lượng riêng là số liệu, đo bằng kg/m3, thể hiện khối lượng của một mét khối chất đó.
Sỏi là vật rắn chìm trong nước nên khối lượng riêng của sỏi phải lớn hơn khối lượng riêng của nước (1 000 kg/m3).
Bài 5 · 9.5★Trang 63— Phân loại số liệu và dữ liệu không phải là số liệu
Bài 9.5 (trang 63 SBT). Trong các dữ liệu sau, dữ liệu nào là số liệu, dữ liệu nào không phải là số liệu? (1) Diện tích của các tỉnh, thành phố trong cả nước (đơn vị tính là km2). (2) Tên các loài động vật sống tại vườn Quốc gia Cúc Phương. (3) Số học sinh nam của các tổ trong lớp 6A.
Kiến thức cần nhớ
Số liệu là dữ liệu ở dạng con số, là kết quả của phép đo (diện tích, khối lượng,...) hoặc phép đếm (số lượng).
Tên loài, tên người, tên địa danh là dữ liệu không phải là số liệu.
Bài 6 · 9.6★★Trang 63— Tìm dữ liệu không hợp lí trong hai dãy tên gọi thuộc hai phạm trù khác nhau
Bài 9.6 (trang 63 SBT). Tìm giá trị không hợp lí (nếu có) trong các dãy dữ liệu sau: a) Tên một số truyện cổ tích: Sọ Dừa, Thạch Sanh, Ông lão đánh cá và con cá vàng, Thầy bói xem voi. b) Một số cây thân gỗ: xoan, xà cừ, bạch đàn, đậu tương, phi lao.
Kiến thức cần nhớ
Truyện cổ tích và truyện ngụ ngôn là hai thể loại văn học dân gian khác nhau: cổ tích thường có yếu tố kì ảo, nhân vật bất hạnh được đền đáp; ngụ ngôn dùng chuyện loài vật để ngụ ý bài học.
Cây thân gỗ có thân cứng, hoá gỗ lâu năm; đậu tương là cây thân thảo (thân mềm), không phải cây thân gỗ.
Bài 7 · 9.7★★Trang 63— Xác định phương pháp thu thập dữ liệu phù hợp với từng loại dữ liệu
Bài 9.7 (trang 63 SBT). Để thu được mỗi dãy dữ liệu sau, em sẽ sử dụng phương pháp thu thập nào? a) Số bạn thuận tay trái trong lớp. b) Nhiệt độ sôi của một số chất lỏng. c) Thủ đô của các quốc gia Đông Nam Á.
Kiến thức cần nhớ
Quan sát hoặc lập phiếu hỏi phù hợp với dữ liệu về đặc điểm, thói quen của một nhóm người.
Làm thí nghiệm phù hợp với dữ liệu là đại lượng vật lí, hoá học cần đo đạc.
Thu thập từ nguồn có sẵn (sách, Internet) phù hợp với dữ liệu là kiến thức đã được ghi chép sẵn.
Bài 8 · 9.8★★Trang 64— Tính ngược số liệu quá khứ từ số liệu hiện tại và mức thay đổi đã cho
Bài 9.8 (trang 64 SBT). Đoạn sau được trích từ Thời báo tài chính Việt Nam số ra ngày 26-5-2020: "Căn cứ báo cáo nhanh của Văn phòng Bộ Công an và Cục Hàng hải Việt Nam, trong tháng 5-2020 (từ ngày 15-4-2020 đến 14-5-2020), toàn quốc xảy ra 998 vụ tai nạn giao thông, làm chết 529 người và làm bị thương 660 người. So với tháng cùng kì năm 2019 thì tháng 5-2020 đã giảm 328 vụ, giảm 29 người tử vong, giảm 415 người bị thương." Hãy liệt kê số vụ tai nạn giao thông, số người tử vong, số người bị thương trong tháng 5-2019 trên toàn quốc.
Kiến thức cần nhớ
Nếu năm sau GIẢM so với năm trước một lượng d, thì số liệu năm trước = số liệu năm sau + d.
Khi một đoạn văn có nhiều loại số liệu cùng đi với nhiều mức thay đổi, phải gắn đúng từng cặp (số liệu — mức thay đổi) theo đúng loại.
Bài 10 · 9.10★Trang 64— Đọc bảng kết quả kiểm phiếu và viết lại thành dãy dữ liệu
Bài 9.10 (trang 64 SBT). Một nhà nghiên cứu giáo dục đến một trường Trung học và phát cho 8 học sinh một phiếu hỏi có nội dung sau: Phiếu hỏi — "Trong thời gian rảnh em thích hoạt động nào nhất?" (Đánh dấu vào một ô tương ứng với hoạt động em thích làm nhất): Đọc sách · Xem ti vi · Chơi thể thao · Hoạt động khác. Kết quả kiểm phiếu như sau:
Phiếu
1
2
3
4
5
6
7
8
Hoạt động
Đọc sách
Xem ti vi
Xem ti vi
Chơi thể thao
Đọc sách
Hoạt động khác
Chơi thể thao
Chơi thể thao
Hãy viết ra dãy dữ liệu thu được.
Kiến thức cần nhớ
Dãy dữ liệu viết lại từ bảng kiểm phiếu phải giữ đúng thứ tự các phiếu như bảng gốc.
Tên hoạt động yêu thích là dữ liệu không phải là số liệu (dữ liệu dạng chữ).
