Bài 1 · Câu 1★Trang 72— Nhận biết phương pháp thu thập dữ liệu
Sử dụng dữ liệu sau để trả lời các Câu 1–8. Người ta đặt các trạm đo mưa tự động trên toàn quốc để phục vụ cho công tác phòng, chống thiên tai của các tỉnh, thành phố, các hồ thuỷ lợi, thuỷ điện trên toàn quốc. Dữ liệu gửi về từ các trạm được hiển thị trên một website với các thông tin: Địa điểm, Lượng mưa (đo bằng mm) và Mức độ mưa (Không mưa, mưa nhỏ, mưa vừa, mưa to). Hãy chọn đáp án phù hợp nhất trong các câu hỏi sau. Câu 1 (trang 72). Người ta đã thực hiện thu thập dữ liệu bằng cách: A. Thu thập trực tiếp thông qua quan sát. B. Thu thập trực tiếp thông qua làm thí nghiệm. C. Thu thập trực tiếp bằng cách lập bảng hỏi. D. Thu thập gián tiếp.
Kiến thức cần nhớ
Thu thập dữ liệu trực tiếp gồm: quan sát, lập bảng hỏi, phỏng vấn, làm thí nghiệm.
Làm thí nghiệm: dùng dụng cụ đo để thu được số liệu (nhiệt kế, cân, trạm đo mưa tự động,…).
🧠 Phân tích tư duy
Dấu hiệu nhận dạng nằm ở việc các trạm đo mưa TỰ ĐỘNG ghi số liệu bằng thiết bị đo — đây chính là hành động làm thí nghiệm (đo đạc bằng dụng cụ) chứ không phải hỏi ai hay quan sát bằng mắt thường. Bẫy hay gặp là nhầm với quan sát, vì cả hai đều là thu thập trực tiếp không qua hỏi đáp, nhưng quan sát là tự mắt theo dõi còn đo mưa tự động là dùng thiết bị đo — đúng đặc trưng làm thí nghiệm.
1Cách 1. Đối chiếu cách trạm đo hoạt động với từng phương pháp
Định hướng. Xét xem trạm đo mưa tự động có hỏi ai không, có tra nguồn có sẵn không, hay chỉ dùng thiết bị đo.
Trạm đo mưa không phát phiếu hỏi ai nên không phải lập bảng hỏi (loại C) Trạm đo mưa không phỏng vấn ai nên không phải phỏng vấn (không có trong 4 phương án nhưng cũng bị loại theo cùng lí lẽ) Trạm đo mưa không tra cứu số liệu đã công bố sẵn nên không phải thu thập gián tiếp (loại D) Trạm đo mưa dùng thiết bị tự động đo lượng mưa — đúng là làm thí nghiệm, không đơn thuần là quan sát bằng mắt (loại A)
Vậy phương pháp thu thập là làm thí nghiệm, chọn đáp án B.
2Cách 2. Loại trừ theo từ khoá 'tự động', 'đo'
Định hướng. Bắt đúng từ khoá 'trạm đo mưa tự động' để nhận ra ngay đặc trưng làm thí nghiệm.
Từ khoá 'đo' cho thấy dữ liệu có được nhờ một phép đo bằng thiết bị, không phải nhìn bằng mắt (khác quan sát) Từ khoá 'tự động' cho thấy không có con người hỏi đáp hay phát phiếu (khác lập bảng hỏi, phỏng vấn) Từ khoá 'gửi về từ các trạm' cho thấy đây là dữ liệu mới đo được, không phải khai thác từ nguồn đã công bố (khác thu thập gián tiếp)
Vậy đáp án đúng là B.
3Cách 3. Liên hệ với ví dụ đo nhiệt độ, cân nặng đã học
Định hướng. So sánh với các ví dụ làm thí nghiệm quen thuộc (đo nhiệt độ bằng nhiệt kế, đo cân nặng bằng cân) để củng cố nhận dạng.
Đo nhiệt độ bằng nhiệt kế và đo lượng mưa bằng trạm đo tự động đều là dùng thiết bị chuyên dụng để lấy số liệu Cả hai đều thuộc phương pháp làm thí nghiệm, khác với quan sát (chỉ nhìn, không dùng thiết bị đo)
Vậy đáp án đúng là B.
Nhận xét. Nếu người ta cử người đứng nhìn và ước lượng trời mưa to hay nhỏ bằng mắt thì mới là quan sát.
⭐ Cách nên dùng khi đi thi.Đi thi dùng Cách 2: bắt từ khoá 'đo', 'tự động' trong đề để nhận dạng ngay làm thí nghiệm mà không cần loại trừ hết bốn phương án.
Đáp số.Đáp án B.
Sai lầm thường gặp.Nhầm 'trạm đo mưa tự động' với phương pháp quan sát vì nghĩ đơn giản 'không hỏi ai thì là quan sát' — cần phân biệt quan sát là nhìn bằng mắt, còn đo bằng thiết bị là làm thí nghiệm.
🚀 Mở rộng.Nếu đổi thành 'nhân viên khí tượng đứng nhìn bầu trời và ước lượng mức độ mưa' thì phương pháp thu thập lại là quan sát, không còn là làm thí nghiệm.
Bài 2 · Câu 2★Trang 72— Phân loại dữ liệu định lượng liên tục
Câu 2 (trang 72). Dữ liệu thu được về lượng mưa là: A. Dữ liệu không phải là số, không thể sắp thứ tự. B. Dữ liệu không phải là số, có thể sắp thứ tự. C. Số liệu rời rạc. D. Số liệu liên tục.
Kiến thức cần nhớ
Số liệu liên tục: các giá trị thu được bằng cách đo, có thể nhận bất kì giá trị nào trong một khoảng.
🧠 Phân tích tư duy
Lượng mưa đo bằng mm là một đại lượng đo được bằng thiết bị, có thể nhận bất kì giá trị nào trong một khoảng (ví dụ 12,3 mm; 12,35 mm;…) — đúng dấu hiệu số liệu liên tục. Bẫy hay gặp là nhầm số liệu đo được luôn là rời rạc vì thấy giá trị hiển thị là số nguyên hoặc số thập phân hữu hạn trên màn hình, trong khi bản chất đại lượng vật lí (lượng mưa) vẫn là liên tục.
1Cách 1. Xét bản chất đại lượng lượng mưa
Định hướng. Xác định lượng mưa là đại lượng đếm được hay đo được.
Lượng mưa được đo bằng mm thông qua thiết bị đo tại trạm — đây là phép đo, không phải phép đếm Lượng mưa có thể nhận bất kì giá trị nào trong một khoảng (không chỉ số nguyên)
Vậy dữ liệu thu được về lượng mưa là số liệu liên tục, chọn đáp án D.
2Cách 2. Loại trừ ba phương án còn lại
Định hướng. Loại A, B vì lượng mưa vẫn là số (đo bằng mm), loại C vì lượng mưa không chỉ nhận giá trị nguyên.
Loại A, B vì lượng mưa là dữ liệu số, có đơn vị đo (mm), không phải dữ liệu định tính Loại C vì số liệu rời rạc chỉ nhận giá trị đếm được (nguyên), trong khi lượng mưa có thể là số thập phân bất kì
Vậy đáp án đúng là D.
3Cách 3. So sánh với Câu 3 (mức độ mưa) để phân biệt hai loại dữ liệu trong cùng đề
Định hướng. Đối chiếu 'lượng mưa (đo bằng mm)' với 'mức độ mưa (không mưa, mưa nhỏ, mưa vừa, mưa to)' ở Câu 3 để thấy rõ khác biệt giữa hai loại dữ liệu.
Lượng mưa là con số đo được, có đơn vị mm — số liệu liên tục Mức độ mưa là các mức xếp hạng bằng chữ, không phải số — dữ liệu định tính có thể sắp thứ tự (sẽ dùng ở Câu 3)
Vậy lượng mưa (Câu 2) là số liệu liên tục, còn mức độ mưa (Câu 3) là dữ liệu định tính có thể sắp thứ tự — đáp án Câu 2 là D.
Nhận xét. Đề cố ý đặt hai câu hỏi liền nhau để học sinh phân biệt rõ hai loại dữ liệu từ cùng một bối cảnh.
⭐ Cách nên dùng khi đi thi.Đi thi dùng Cách 1: xét ngay bản chất phép đo, không cần loại trừ hết các phương án khi đã nhận ra dấu hiệu 'đo được, có đơn vị mm'.
Đáp số.Đáp án D.
Sai lầm thường gặp.Nhầm số liệu hiển thị là số nguyên (ví dụ 12 mm) nên nghĩ là số liệu rời rạc — cần nhớ bản chất đại lượng lượng mưa vẫn có thể nhận giá trị thập phân bất kì, chỉ là thiết bị làm tròn khi hiển thị.
🚀 Mở rộng.Nếu đổi dữ liệu thành 'số ngày có mưa trong tháng' thì đó lại là số liệu rời rạc, vì chỉ đếm được số nguyên ngày.
Bài 3 · Câu 3★Trang 72— Phân loại dữ liệu định tính có thể sắp thứ tự
Câu 3 (trang 72). Dữ liệu thu được về mức độ mưa là: A. Dữ liệu không phải là số, không thể sắp thứ tự. B. Dữ liệu không phải là số, có thể sắp thứ tự. C. Số liệu rời rạc. D. Số liệu liên tục.
Kiến thức cần nhớ
Dữ liệu định tính có thể sắp thứ tự: không phải là số nhưng có một trật tự hơn kém rõ ràng giữa các giá trị.
Bài 4 · Câu 4★Trang 72— Chọn biểu đồ so sánh số lượng giữa các mức dữ liệu
Câu 4 (trang 72). Muốn biểu diễn số ngày trời không mưa, mưa nhỏ, mưa vừa, mưa to trong một tháng ta nên dùng biểu đồ nào? A. Biểu đồ đoạn thẳng. B. Biểu đồ hình quạt tròn. C. Biểu đồ cột. D. Biểu đồ cột kép.
Kiến thức cần nhớ
Biểu đồ cột dùng để so sánh số lượng giữa các nhóm/mức dữ liệu khác nhau.
Bài 5 · Câu 5★Trang 73— Chọn biểu đồ biểu diễn tỉ lệ trong tổng thể
Câu 5 (trang 73). Muốn biểu diễn tỉ lệ ngày trời không mưa, mưa nhỏ, mưa vừa, mưa to trong một tháng ta nên dùng biểu đồ nào? A. Biểu đồ đoạn thẳng. B. Biểu đồ hình quạt tròn. C. Biểu đồ cột. D. Biểu đồ cột kép.
Kiến thức cần nhớ
Biểu đồ hình quạt tròn dùng khi đề có từ khoá 'tỉ lệ' gắn với một tổng thể xác định (ở đây là tổng số ngày trong tháng).
Bài 6 · Câu 6★Trang 73— Chọn biểu đồ so sánh số liệu giữa nhiều đối tượng tại một thời điểm
Câu 6 (trang 73). Muốn biểu diễn sự khác nhau về lượng mưa trong một ngày tại 5 thành phố lớn ta nên dùng biểu đồ nào? A. Biểu đồ đoạn thẳng. B. Biểu đồ hình quạt tròn. C. Biểu đồ cột. D. Biểu đồ cột kép.
Kiến thức cần nhớ
Biểu đồ cột phù hợp khi so sánh số liệu của nhiều đối tượng tại cùng một thời điểm hoặc một mốc dữ liệu.
Bài 7 · Câu 7★Trang 73— Chọn biểu đồ biểu diễn xu thế thay đổi theo thời gian
Câu 7 (trang 73). Muốn biểu diễn sự thay đổi về lượng mưa tại Hà Nội trong tháng ta nên dùng biểu đồ nào? A. Biểu đồ đoạn thẳng. B. Biểu đồ hình quạt tròn. C. Biểu đồ cột. D. Biểu đồ cột kép.
Kiến thức cần nhớ
Biểu đồ đoạn thẳng dùng để biểu diễn sự thay đổi của một đại lượng theo thời gian, giúp nhận ra xu thế tăng, giảm.
Bài 8 · Câu 8★★Trang 73— Chọn biểu đồ so sánh hai đối tượng qua nhiều mốc dữ liệu
Câu 8 (trang 73). Muốn so sánh lượng mưa tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh trong các tháng năm 2022 ta nên dùng biểu đồ nào? A. Biểu đồ đoạn thẳng. B. Biểu đồ hình quạt tròn. C. Biểu đồ cột kép. D. Biểu đồ tranh.
Kiến thức cần nhớ
Biểu đồ cột kép dùng để so sánh HAI đối tượng ở TỪNG mốc dữ liệu (mỗi mốc có hai cột liền nhau).
Bài 9 · Bài 5.20★★Trang 73— Xác định phương pháp thu thập và chọn biểu đồ biểu diễn kết quả khảo sát
Bài 5.20 (trang 73). Ngay sau vòng tứ kết World Cup 2022, một website điện tử đã khảo sát dự đoán đội vô địch của độc giả với câu hỏi "Theo bạn, đội bóng nào sẽ vô địch World Cup 2022?" với 4 phương án trả lời: A. Argentina. B. Croatia. C. Ma rốc. D. Pháp. Trước khi vòng bán kết bắt đầu, ban quản trị website đã thu được 1765 phản hồi với 800 lựa chọn A, 350 lựa chọn B, 115 lựa chọn C và 500 lựa chọn D. a) Dữ liệu trên đã được thu thập bằng cách nào? b) Lựa chọn biểu đồ để biểu diễn dữ liệu thu được. Vẽ biểu đồ đó. c) Nếu muốn biểu diễn tỉ lệ bình chọn cho mỗi đội bóng thì nên dùng biểu đồ nào để biểu diễn?
Kiến thức cần nhớ
Lập bảng hỏi: đưa ra các phương án có sẵn để người được hỏi lựa chọn, thường dùng trong khảo sát trực tuyến.
Biểu đồ cột biểu diễn số lượng tuyệt đối; biểu đồ hình quạt tròn biểu diễn tỉ lệ phần trăm trong tổng thể.
Bài 10 · Bài 5.21★★★Trang 74— Đọc và phân tích biểu đồ đoạn thẳng với trục đứng đảo ngược thứ tự
Bài 5.21 (trang 74). Biểu đồ Hình 5.13 biểu diễn xếp hạng thế giới của đội tuyển bóng đá nam Việt Nam và Thái Lan vào tháng 10 trong 10 năm từ năm 2013 đến năm 2022. a) Dãy số liệu về xếp hạng thế giới của bóng đá nam Việt Nam là dãy số liệu rời rạc hay liên tục? b) Nhận xét về xu thế xếp hạng của bóng đá nam Việt Nam và Thái Lan trong giai đoạn này. c) Trục đứng của Hình 5.13 được vẽ theo thứ tự nào? Cách vẽ như vậy có ưu điểm gì trong việc nhận ra xu thế của thứ hạng?
Kiến thức cần nhớ
Số liệu rời rạc: giá trị đếm được, chỉ nhận số nguyên — xếp hạng luôn là số nguyên (1, 2, 3,…).
Khi trục đứng bị đảo ngược thứ tự (giá trị nhỏ ở trên), đường đi lên trên biểu đồ ứng với giá trị giảm, không phải tăng như biểu đồ thông thường.
Bài 11 · Bài 5.22★★★Trang 74— Đọc biểu đồ cột, tính tỉ số tăng trưởng và tính giá trị từ tỉ lệ phần trăm trên biểu đồ hình quạt tròn
Bài 5.22 (trang 74). Cho biểu đồ Hình 5.14 biểu diễn lượng khí thải CO2 của Việt Nam các năm 1990, 1995, 2000, 2005, 2010, 2015, 2019. a) Lập bảng thống kê cho dữ liệu biểu diễn trên biểu đồ. b) Cho biết xu thế của lượng khí thải CO2 của Việt Nam trong giai đoạn này. Năm 2019 lượng khí thải CO2 của Việt Nam tăng bao nhiêu lần so với năm 1990? c) Nguồn sinh khí thải CO2 tại Việt Nam năm 2019 được cho trong biểu đồ Hình 5.15 (biểu đồ hình quạt tròn với các tỉ lệ: Điện và chất đốt 46%, Sản xuất và xây dựng 22%, Công nghiệp 16%, Giao thông 12%, Khác 4%). Hãy tính lượng CO2 sinh bởi mỗi nguồn.
Kiến thức cần nhớ
Đọc bảng thống kê từ biểu đồ cột: mỗi cột ứng với một cặp (mốc thời gian, giá trị).
Số lần tăng bằng giá trị sau chia cho giá trị trước; giá trị của một phần trong hình quạt tròn bằng tổng thể nhân với tỉ lệ phần trăm của phần đó.
Bài 12 · Bài 5.23★★★Trang 75— Đọc biểu đồ đoạn thẳng hai đường, phân tích xu thế và tính giá trị tuyệt đối từ tỉ lệ phần trăm GDP
Bài 5.23 (trang 75). Biểu đồ Hình 5.16 cho biết kinh phí chính phủ Mỹ, Anh chi cho hệ thống chăm sóc sức khoẻ, bảo hiểm sức khoẻ xã hội bao gồm cả bảo hiểm sức khoẻ bắt buộc (gọi chung là chăm sóc sức khoẻ) từ năm 1960 đến 2020, tính theo % GDP. a) Số liệu về chi phí cho chăm sóc sức khoẻ là số liệu rời rạc hay số liệu liên tục? b) Cho biết xu thế chi phí chi cho chăm sóc sức khoẻ của Anh, Mỹ. Biết rằng chi phí này của Anh, Mỹ năm 2019 tương ứng là 7,84% và 13,81%. Giải thích tại sao chi phí cho chăm sóc sức khoẻ năm 2020 tăng mạnh so với năm 2019. c) Lập bảng thống kê cho dữ liệu được biểu diễn trên biểu đồ. d) GDP của Mỹ năm 2020 là 20 890 tỉ đô la. Tính số tiền Mỹ chi cho chăm sóc sức khoẻ năm 2020.
Kiến thức cần nhớ
Số liệu liên tục: giá trị đo được, có thể nhận bất kì số thập phân nào trong một khoảng — tỉ lệ % GDP là số liệu liên tục.
Số tiền chi = GDP × tỉ lệ phần trăm chi cho hạng mục đó.
Bài 13 · Bài 5.24★★★Trang 76— Vẽ biểu đồ đoạn thẳng theo thời gian, so sánh với ngưỡng bình thường và đọc biểu đồ cột theo vùng
Bài 5.24 (trang 76). Tỉ số giới tính khi sinh được xác định bằng tỉ số bé trai trên 100 bé gái sinh ra trong một thời kì nhất định, thường là 1 năm. Số bé trai trên 100 bé gái (kí hiệu là X) sinh ra ở Việt Nam giai đoạn 2002 – 2021 được cho trong bảng sau (theo ourworldindata.org): Năm — 2002 — 2003 — 2004 — 2005 — 2006 — 2007 — 2008 — 2009 — 2010 — 2011 — 2012 — 2013 — 2014 — 2015 — 2016 — 2017 — 2018 — 2019 — 2020 — 2021 X — 107,6 — 108,2 — 108,8 — 109,5 — 110,4 — 111,1 — 111,5 — 111,8 — 112 — 112,2 — 112,3 — 112,3 — 112,3 — 112,3 — 112,2 — 112,1 — 112 — 111,8 — 111,6 — 111,4 a) Lựa chọn biểu đồ để biểu diễn bảng số liệu trên. Vẽ biểu đồ đó. b) Ở mức sinh học bình thường, tỉ số này dao động từ 104 đến 106 trên 100 bé gái khi sinh. Nhận xét về tỉ số giới tính khi sinh ở Việt Nam so với tỉ số này ở mức sinh học bình thường. c) Biểu đồ Hình 5.17 cho biết tỉ số giới tính khi sinh theo vùng địa lí – kinh tế của Việt Nam năm 2020: Trung du và miền núi phía Bắc 112,67; Đồng bằng sông Hồng 113,63; Bắc Trung Bộ và duyên hải miền Trung 111,2; Tây Nguyên 105,97; Đông Nam Bộ 109,82; Đồng bằng sông Cửu Long 107,2. Những vùng nào có tỉ số giới tính khi sinh cao hơn mức chung của cả nước? Vùng nào có tỉ số giới tính khi sinh ở mức sinh học bình thường?
Kiến thức cần nhớ
Biểu đồ đoạn thẳng dùng để biểu diễn sự thay đổi của một đại lượng theo nhiều mốc thời gian liên tiếp.
So sánh một giá trị với một khoảng cho trước: giá trị lớn hơn cận trên của khoảng thì cao hơn mức đó; nằm trong khoảng thì thuộc mức đó.
Bài 14 · Bài 5.25★★Trang 77— Chọn và vẽ biểu đồ so sánh số liệu giữa các quốc gia tại một mốc thời gian
Bài 5.25 (trang 77). Bảng sau đây cho biết lượng nhựa phế thải xuất khẩu của một số quốc gia Đông Nam Á năm 2017 (theo ourworldindata.org): Quốc gia — Indonesia — Malaysia — Singapore — Thái Lan — Việt Nam Khối lượng (tấn) — 193 386 — 165 827 — 56 385 — 196 839 — 302 159 Lựa chọn biểu đồ để biểu diễn bảng số liệu này. Vẽ biểu đồ đó.
Kiến thức cần nhớ
Biểu đồ cột phù hợp khi so sánh số liệu của nhiều đối tượng (ở đây là 5 quốc gia) tại cùng một mốc dữ liệu (năm 2017).
