Chủ đề 6. Đường thẳng vuông góc. Đường thẳng song song

Bài 30. Thực hành và trải nghiệm vẽ hai đường thẳng song song

Vở bài tập Toán 4 — Kết nối tri thức, tập 1 · 6 bài tập, mỗi câu ít nhất 2 cách giải.

Bài 1 · Bài 1 (Tiết 1)★★Trang 103— Vẽ đường thẳng đi qua một điểm và song song với đường thẳng cho trước (dùng ê-ke)
Bài 1 (trang 103, Tiết 1). Vẽ đường thẳng AB đi qua điểm O và song song với đường thẳng CD cho trước.
Nét đứt: đường phụ MN vuông góc với CDNét hồng: đường AB song song với CDCDOMNAB
Kiến thức cần nhớ
  • Muốn vẽ đường thẳng đi qua một điểm và song song với một đường thẳng cho trước, ta vẽ một đường thẳng phụ đi qua điểm đó và vuông góc với đường thẳng cho trước, rồi vẽ đường thẳng cần tìm đi qua điểm đó và vuông góc với đường thẳng phụ.
  • Hai đường thẳng cùng vuông góc với đường thẳng thứ ba thì song song với nhau.
🧠 Phân tích tư duy
Đường thẳng CD đã cho và điểm O nằm ngoài CD là dấu hiệu cho biết đây là bài vẽ đường song song qua một điểm ngoài đường thẳng — không thể đặt thước trùng ngay CD như khi vẽ một đoạn thẳng thường. Vì ê-ke chỉ vẽ được góc vuông, muốn vẽ đường song song phải qua bước trung gian: dựng một đường vuông góc chung cho cả CD và đường cần vẽ, đó là dấu hiệu để chọn cách vẽ hai lần vuông góc liên tiếp.
1Cách 1. Dùng ê-ke, kẻ hai đường vuông góc liên tiếp

Định hướng. Vì không thể áp thước trùng CD để kẻ song song ngay, ta dựng một đường phụ MN đi qua O và vuông góc với CD, rồi kẻ tiếp AB đi qua O và vuông góc với MN — theo tính chất "cùng vuông góc với MN thì song song với nhau", AB chính là đường cần vẽ.

Đặt ê-ke sao cho một cạnh góc vuông trùng với đường thẳng CD, cạnh góc vuông còn lại đi qua điểm O, kẻ theo cạnh đó ta được đường thẳng MN đi qua O và vuông góc với CD
Đặt tiếp ê-ke sao cho một cạnh góc vuông trùng với đường thẳng MN vừa vẽ, cạnh góc vuông còn lại đi qua điểm O, kẻ theo cạnh đó ta được đường thẳng AB đi qua O và vuông góc với MN
Vì AB và CD cùng vuông góc với MN nên AB song song với CD

Vậy đã vẽ được đường thẳng AB đi qua O và song song với CD.

2Cách 2. Dùng lưới ô vuông của trang vở

Định hướng. Nếu CD trùng đúng một dòng kẻ dọc của trang vở ô li thì mọi dòng kẻ dọc khác trên trang vở đã luôn song song với CD sẵn, chỉ cần chọn đúng dòng kẻ đi qua O.

Quan sát thấy đường thẳng CD trùng với một dòng kẻ dọc của trang vở
Tìm dòng kẻ dọc khác đi qua đúng điểm O (mọi dòng kẻ dọc trên trang vở ô li đều song song với nhau)
Tô đậm dòng kẻ đó, đặt tên là đường thẳng AB

Vậy AB trùng với một dòng kẻ có sẵn nên chắc chắn song song với CD, không cần đo hay dùng ê-ke.

3Cách 3. Dùng ê-ke trượt dọc theo thước thẳng

Định hướng. Đặt một cạnh góc vuông của ê-ke áp sát CD, đặt thước thẳng áp sát cạnh góc vuông còn lại rồi giữ nguyên thước, trượt ê-ke dọc theo thước tới khi cạnh áp sát CD lúc đầu đi qua đúng điểm O — đây là cách tịnh tiến trực tiếp, không cần vẽ đường phụ MN.

Đặt cạnh góc vuông thứ nhất của ê-ke áp sát đường thẳng CD, đặt mép thước thẳng áp sát cạnh góc vuông thứ hai của ê-ke
Giữ chắc thước thẳng, trượt ê-ke dọc theo mép thước cho tới khi cạnh áp sát CD lúc đầu vừa chạm đúng điểm O
Kẻ theo cạnh đó ta được ngay đường thẳng AB đi qua O và song song với CD

Vậy cách trượt ê-ke cho kết quả giống hệt Cách 1 nhưng nhanh hơn vì không cần vẽ đường phụ MN.

Nhận xét. Cách 3 nhanh hơn Cách 1 nhưng đòi hỏi giữ thước thật chắc khi trượt ê-ke, nếu không đường vẽ ra sẽ bị xiên.

⭐ Cách nên dùng khi đi thi. CD trùng sẵn một dòng kẻ trang vở nên dùng Cách 2; CD kẻ tự do (không theo dòng kẻ) thì dùng Cách 1 vì chắc chắn đúng nhất.
Đáp số. Vẽ được đường thẳng AB đi qua O, song song với đường thẳng CD cho trước (AB và CD cùng vuông góc với đường phụ MN).
Sai lầm thường gặp. Kẻ đường phụ MN nhưng đặt ê-ke lệch khiến MN không thật sự vuông góc với CD, làm đường AB vẽ ra bị xiên chứ không song song thật sự với CD.
🚀 Mở rộng. Thử vẽ thêm một đường thẳng thứ ba cũng đi qua một điểm khác và song song với CD, rồi kiểm tra xem đường đó có song song với AB hay không (hai đường cùng song song với CD thì song song với nhau).
Bài 2 · Bài 2 (Tiết 1)★★Trang 103— Vẽ hai đường thẳng song song với hai cạnh góc vuông của tam giác để tạo hình chữ nhật
Bài 2 (trang 103, Tiết 1). a) Cho hình tam giác ABC có góc đỉnh A là góc vuông. Qua đỉnh B, hãy vẽ đường thẳng BM song song với cạnh AC. Qua đỉnh C, hãy vẽ đường thẳng CN song song với cạnh AB. Hai đường thẳng BM và CN cắt nhau tại điểm D.
b) Viết tiếp vào chỗ chấm cho thích hợp: Các cặp cạnh song song với nhau có trong hình tứ giác ABDC là: ……
Nét hồng: đoạn BM song song AC, đoạn CN song song ABABCDMN
Kiến thức cần nhớ
  • Muốn vẽ đường thẳng đi qua một điểm và song song với một cạnh cho trước, khi đã có sẵn một cạnh vuông góc với cạnh đó thì chỉ cần kẻ đường vuông góc với cạnh vuông góc có sẵn.
  • Tứ giác có hai cặp cạnh đối diện song song với nhau từng đôi một là hình bình hành; nếu tứ giác đó lại có một góc vuông thì đó là hình chữ nhật.
🧠 Phân tích tư duy
Tam giác ABC vuông tại A cho sẵn hai cạnh AB, AC vuông góc với nhau — đây là dấu hiệu để nhận ra chỉ cần lặp lại đúng kỹ thuật vẽ đường song song hai lần: một lần qua B song song AC, một lần qua C song song AB. Vì AB đã vuông góc AC sẵn, chọn luôn AB (hoặc AC) làm "đường vuông góc chuẩn", không cần dựng thêm đường phụ như Bài 1.
1Cách 1. Tận dụng luôn góc vuông tại A để vẽ nhanh

Định hướng. Vì AB đã vuông góc với AC sẵn, đường thẳng BM cần song song AC chỉ cần vuông góc với AB tại B; tương tự CN cần song song AB chỉ cần vuông góc với AC tại C — không phải dựng thêm đường phụ nào khác.

Đặt ê-ke sao cho một cạnh góc vuông trùng với AB, đỉnh góc vuông tại B, kẻ theo cạnh góc vuông còn lại ta được đường thẳng BM vuông góc với AB tại B, mà AB đã vuông góc AC nên BM song song với AC
Đặt ê-ke sao cho một cạnh góc vuông trùng với AC, đỉnh góc vuông tại C, kẻ theo cạnh góc vuông còn lại ta được đường thẳng CN vuông góc với AC tại C, mà AC đã vuông góc AB nên CN song song với AB
Hai đường thẳng BM và CN cắt nhau tại điểm D

Vậy vẽ được điểm D sao cho BD song song AC và CD song song AB.

2Cách 2. Dùng lưới ô vuông của trang vở

Định hướng. Nếu đặt tam giác ABC sao cho AB nằm theo dòng kẻ ngang và AC nằm theo dòng kẻ dọc của trang vở thì các dòng kẻ có sẵn chính là các đường song song cần tìm.

Đặt AB trùng một dòng kẻ ngang, AC trùng một dòng kẻ dọc của trang vở ô li
Từ B, kẻ theo dòng kẻ dọc đi qua B (dòng này song song với AC)
Từ C, kẻ theo dòng kẻ ngang đi qua C (dòng này song song với AB), hai dòng kẻ cắt nhau tại D

Vậy chỉ cần tô đậm đúng hai dòng kẻ có sẵn là được ngay hình, không cần đo góc.

3Cách 3. Dùng ê-ke trượt dọc theo thước thẳng

Định hướng. Đặt ê-ke áp sát cạnh AC, đặt thước áp sát cạnh kia của ê-ke rồi trượt ê-ke dọc thước tới khi cạnh áp sát AC đi qua điểm B — cách này vẽ trực tiếp BM song song AC mà không cần dựng lại góc vuông tại B.

Đặt một cạnh góc vuông của ê-ke áp sát cạnh AC, đặt thước áp sát cạnh góc vuông còn lại, giữ nguyên thước và trượt ê-ke tới khi cạnh áp sát AC đi qua điểm B, kẻ theo cạnh đó được đường BM song song AC
Làm tương tự: đặt cạnh ê-ke áp sát AB, trượt tới khi cạnh áp sát đi qua điểm C, kẻ được đường CN song song AB

Vậy cách trượt ê-ke cho cùng một điểm D như hai cách trên.

Nhận xét. Ba cách đều cho cùng một tứ giác ABDC, chứng tỏ D là điểm duy nhất thoả mãn cả hai điều kiện song song.

⭐ Cách nên dùng khi đi thi. Nên dùng Cách 1 vì tam giác đã có sẵn góc vuông tại A, tận dụng luôn cạnh AB, AC làm chuẩn để kẻ vuông góc là nhanh nhất.
Đáp số. b) Các cặp cạnh song song với nhau trong tứ giác ABDC là: AB và CD; AC và BD.
Sai lầm thường gặp. Nhầm lẫn kẻ BM vuông góc với AB nhưng lại kẻ CN song song với chính AC (thay vì AB), khiến D không phải là giao điểm đúng và tứ giác ABDC không còn là hình chữ nhật.
🚀 Mở rộng. Đo thử bốn góc của tứ giác ABDC bằng ê-ke để kiểm tra cả bốn góc đều là góc vuông, từ đó khẳng định chắc chắn ABDC là hình chữ nhật chứ không chỉ là hình bình hành.
Bài 3 · Bài 3 (Tiết 1)★★Trang 103— Vẽ đường thẳng song song với một cạnh của tứ giác và xác định góc vuông tạo thành
Bài 3 (trang 103, Tiết 1). a) Cho hình tứ giác ABCD có góc đỉnh A và góc đỉnh D đều là góc vuông. Vẽ đường thẳng đi qua B và song song với cạnh AD, cắt cạnh DC tại điểm E.
b) Quan sát hình vẽ được ở câu a rồi trả lời câu hỏi: Góc đỉnh E của hình tứ giác BEDA ở trên có là góc vuông hay không?
Nét hồng: đường qua B song song AD, cắt DC tại EABDCE
Kiến thức cần nhớ
  • Trong hình thang vuông, cạnh vuông góc với cả hai đáy được gọi là đường cao; đường thẳng song song với đường cao cũng vuông góc với hai đáy.
  • Nếu một đường thẳng vuông góc với một trong hai đường thẳng song song thì nó cũng vuông góc với đường thẳng còn lại.
🔒 Đang kiểm tra quyền xem lời giải…
Bài 4 · Bài 1 (Tiết 2)★★Trang 104— Vẽ đường thẳng đi qua một điểm và song song với đường thẳng cho trước, khi đường cho trước ở các vị trí khác nhau
Bài 1 (trang 104, Tiết 2). Vẽ đường thẳng MN đi qua điểm K và song song với đường thẳng PQ cho trước, trong từng trường hợp sau.
a) Đường thẳng PQ là đường thẳng đứng.
b) Đường thẳng PQ là đường thẳng xiên.
a) PQ là đường thẳng đứngb) PQ là đường thẳng xiênPQKABMNPQKABMN
Kiến thức cần nhớ
  • Cách vẽ đường thẳng song song bằng hai lần vuông góc áp dụng được với đường thẳng cho trước ở bất kì hướng nào: đứng, ngang hay xiên.
  • Khi đường thẳng cho trước xiên, phải xoay ê-ke đúng theo hướng của đường đó thì cạnh góc vuông mới áp khít được.
🔒 Đang kiểm tra quyền xem lời giải…
Bài 5 · Bài 2 (Tiết 2)★★Trang 104— Vẽ hai bán kính vuông góc trong đường tròn rồi vẽ đường thẳng song song với một bán kính
Bài 2 (trang 104, Tiết 2). a) Vẽ đường tròn tâm O và vẽ các bán kính OA, OB sao cho đoạn thẳng OA vuông góc với đoạn thẳng OB.
b) Vẽ đường thẳng đi qua điểm B và song song với đoạn thẳng OA.
Nét hồng: đường thẳng qua B song song với bán kính OAOAB
Kiến thức cần nhớ
  • Đường tròn tâm O có vô số bán kính; hai bán kính OA và OB vuông góc với nhau khi góc AOB bằng 90°.
  • Muốn vẽ đường thẳng đi qua điểm B và song song với OA, khi đã có sẵn OB vuông góc với OA thì chỉ cần kẻ qua B một đường vuông góc với OB.
🔒 Đang kiểm tra quyền xem lời giải…
Bài 6 · Bài 3 (Tiết 2)★★★Trang 104— Vẽ đoạn thẳng song song với một cạnh cho trước trên giấy kẻ ô vuông, biết một đầu mút nằm trên đoạn thẳng khác
Bài 3 (trang 104, Tiết 2). Cho hình vẽ gồm các điểm M, A, D, N, C như hình bên (vẽ trên giấy kẻ ô vuông). Vẽ đoạn thẳng BC song song với đoạn thẳng AD, biết điểm B nằm trên đoạn thẳng AN.
MADCNB
Kiến thức cần nhớ
  • Trên giấy kẻ ô vuông, hai đoạn thẳng song song với nhau khi chúng đi chéo qua cùng một số ô theo hàng ngang và cùng một số ô theo hàng dọc (cùng hướng).
  • Điểm B nằm trên đoạn thẳng AN nghĩa là ba điểm B, A, N thẳng hàng và B ở giữa A và N.
🔒 Đang kiểm tra quyền xem lời giải…

🎯 Học tiếp

📚 Cùng chương: Chủ đề 6. Đường thẳng vuông góc. Đường thẳng song song